🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:31:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पाताल
pātāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पाताल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पुरुणानुसार पुथ्वी के नीचे के सात लोकों में से सातवाँ ।
२. पृथ्वी से नीचे के लोक । अधोलोक । नागलोक । उपस्थान । विशेष— पाताल सात माने गए हैं । पहला अतल, दूसरा वितल, तीसरा सुतल, चौथा तलातल, पाँचवाँ महातल, छठा रसातल और सातवाँ पाताल । पुरुणों में लिखा है कि प्रत्येक पाताल की लंबाई चौडा़ई १० । १० हजार योजन है । सभी पाता ल धन, सुख और शोभा से परिपूर्ण हैं । इन विषयों में ये स्वर्ग से भी बढकर हैं । सूर्य और चंद्रमा यहाँ प्रकाश मात्र देते हैं, गरमी तथा सरदी नहीं देने पाते । पृथ्वी या भूलोक के बाद ही जो पाताल पड़ता है उसका नाम अतल है । यहाँ की भूमि का रंग काला है । यहाँ मय दानव का पुत्र 'वल' रहता है जिसने ९६ प्रकार की माया की सृष्टि कर रखी है । दूसरा पाताल वितल है । इसकी भूमि सफेद है । यहाँ भगवान् शंकर पार्षदों और पार्वती जी के साथ निवास करते हैं । उनके वीर्य से हाटकी नाम की नदी निकली है जिससे हाटक नाम का सोना निकलता है । दैत्यों की स्त्रियाँ इस सोने को बडे यत्न से धारण करती है । तीसरा अधोलक सुतल है । इसकी भूमि लाल है । यहाँ प्रह्लाद के पौत्र बलि राज करते हैं जिनके दरवाजे पर स्वयं भगवान् विष्णु आठ पहर चक्र लेकर पहरा देते हैं । यह अन्य पातालों से अधिक समृद्ध, सुखपूर्ण और श्रेष्ठ है । तलातल चौथा पाताल है । दालवेंद्र मय यहाँ का अधिपति है । इसकी भूमि पीले रंग की है । यह मायाविदों का आचार्य और विदिध मायाओं में निपुण है । पाँचावाँ पाताल महातल कहाता है । यहाँ की मिट्टी खाँड मिली हुई है । यहाँ कद्रु के महाक्रोधी पुत्र सर्प निवास करते हैं जिनमें से सभी कई कई सिरवाले हें । कुहक, तक्षक, सुषेन और कालिय इनमें प्रधान हैं । छठा पाताल रसातल है । इसकी भूभि पथरीली है । इनमें दैत्य, दानव और पाणि (पाणि) नाम के अमुर इंद्र के भय से निवास करते हैं । सातवाँ पाताल पाताल नाम से ही प्रसिद्ध है । यहाँ की भूमि स्वर्णमय है । यहाँ का अधिपति वासुकि नामक प्रसिद्ध सर्प है । शंख, शंखचूड़, कूलिक, धनंजय आदि कितने ही विशाल- काय सर्प यहाँ निवास करते हैं । इसके नीचे तीस सहस्र योजन के अंतर पर अनंत या शेष भगवान का स्थान है ।
३. विवर । गुफा । बिल ।
४. बड़वानल । ५बालक के लग्न से चौथा स्थान ।
६. छंद:शास्त्र में वह चंद्र (चक्र) जिसके द्वारा मात्रिक छंद की संख्या, लघु, गुरु, कला आदि का ज्ञान होता है ।
७. पातालयंत्र । वि॰ दे॰ पातालयंत्र ।
पाताल तुंबी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ पातालतुम्बी ] एक प्रकार की लता जो प्राय: खेतों में होती है । पातालतोबी । विशेष—इसमें पीले रंग के बिच्छू के डंक के से काँटे होते हैं । वैद्यक में इसे चरपरी, कड़वी, विषदोषविनाशक, तथा प्रसूतकालीन अतिसार, दाँतों की जड़ता और सूजन; पसीना तथा प्रलापवाले ज्वर को दूर करनेवाली माना है । पर्या॰—गर्तालंबु । भूतुंबी । देवी । वल्मीकसंभवा । दिव्यतुंबी । नागुंबी । शक्रचापसमुद्रुवा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाताल n. (rarely m.; ifc. f(आ). ; perhaps fr. 2. पात as अन्तराल fr. अन्तर्; cf. Uṇ. i, 116) one of the 7 regions under the earth and the abode of the Nāgas or serpents and demons (cf. RTL. 102 n. 1 &c.; sometimes used as a general N. for the lower regions or hells; in MBh. also N. of a town in the serpent-world), ĀruṇUp.; MBh.; Kāv. &c.
an excavation, hole in the earth, MBh.
she submarine fire, L.
(in astrol.) the fourth house, Var.
N. of a Tīrtha, Cat.
पाताल m. = यन्त्र blow, L.
(in astron.) N. of Jupiter's year of 361 days
(in music) a kind of measure
N. of the attendant of the 14th Arhat of present Ava-sarpiṇī.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (616,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पातालं [पतत्यस्मिन्नधर्मेण पत्-आलञ्; cf. Uṇ. 1. 114] 1 The last of the seven regions or worlds under the earth, said to be peopled by Nāgas; the seven regions are: --अतल. वितल, सुतल, रसातल, तलातल, महातल, and पाताल. --2 The lower regions or world in general; R. 15. 84; 1. 80. --3 An excavation, a hole. --4 Submarine fire. --5 (In astrol.1) The fourth house or sign from that in which the sun is present. --लः 1 A kind of instrument for distillation or the calcination and sublimation of metals. --2 N. of Jupiter's year (of 361 days). --Comp. --गंगा the Ganges of the lower world. --ओकस् m., --निलयः, --निवासः, --वास्नि m. {1} a demon. {2} a Nāga or a serpent-demon. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0692-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाताल न० पतत्यस्मिन्नधर्मेण पत--आलञ् । १ भुवनस्याधो- भागे २ सर्वाधोभागस्थे स्थानभेदे । तानि च सप्तैव यथा “पातालानि च सप्तैव मुनयः संप्रचक्षते । अतलं वित लञ्चैव सुतलञ्च तलातलम् । महातलञ्च विख्यातं ततो ज्ञेयं रसातलम्” । “ततः पातालमित्येवं सप्त पातालसंज्ञकाः । एते स्वर्गाधिकसुखा! बिलस्वर्गाः प्रकीर्त्तिताः । समृद्धभवनीद्यानविहारक्रीडचत्वराः” पाद्मे पातालखण्ड । “अतलं सुतलञ्चैव वितलञ्च गभस्तिमत् । महातलं रसातलं पातालं सप्तमं स्मृ- तम् । रुक्मभौमं शिलाभौयं पातालं नीलमृत्तिकम् । रक्तपीतश्वेतकृष्णभौमानि च भवन्त्यपि । पातालानाञ्च सप्तानां लोकानाञ्च यदन्तरम् । शुषिरं तानि क- थ्यन्ते भुवनानि चतुर्दश । अष्टाविंशतिसंख्याता स्ततो नरककोटयः । नरकाणामधस्तात्तु धूमः कालाग्निस- म्भवः । तस्याधस्तादनन्ताख्यो रुद्रः सर्वमयो महान् । तदधो धर्मचक्रन्तु येनेदं धार्य्यते जगत्” अग्निपु० । ३ औषधपाकार्थयन्त्रभेदे “ऊर्द्ध्वमापस्तले वह्निर्मध्ये च रससग्रहः । पातालचक्रमेतद्धि शोधयेत् पारदा- दिकम्” । ४ वडबानले ५ गर्त्तमात्रे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4299,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पाताल" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें