🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:23:57 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परिभाषा
paribhāṣā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिभाषा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. परिष्कृत भाषण । स्पष्ट कथन । संशयरहित कथन या बात ।
२. पदार्थ-विवेचना-युक्त अर्थ- कथन । किसी शब्द का इस प्रकार अर्थ करना जिसमें उसकी विशेषता और व्याप्ति पूर्ण रीति से निश्चित हो जाय । ऐसा अर्थनिरुपण जिसमें किसी ग्रंथकार या वक्ता द्वारा प्रयुक्त किसी विशेष शब्द या वाक्य का ठीक ठीक लक्ष्य प्रकट हो जाय । किसी शब्द के वाक्य का इस रीति से वर्णन जिसमें उसके समझने में किसी प्रकार का भ्रम या संदेह न हो सके । लक्षण । तारीफ । जैसे,—तुम उदारता उदारता तो बीस बार कह गए, पर जबतक तुम अपनी उदारता की परिभाषा न कर दो मैं उससे कुछ भी नहीं समझ सकता । विशेष—परिभाषा संक्षिप्त और अतिव्याप्ति, अव्याप्ति से रहित होनी चाहिए । जिस शब्द की परिभाषा हो वह उसमें न आना चाहिए । जिस परिभाषा में ये दोष हों वह शुद्ध परिभाषा नहीं होगी बल्कि दुष्ट परिभाषा कहलाएगी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-भाषा f. speech, discourse, words, MBh.; BhP.
blame, censure, reproof (only pl.), Pat.; Bālar.
any explanatory rule or general definition, (in gram.) a rule or maxim which teaches the proper interpretation or application of other rules, Pāṇ.
(in medic.) prognosis
a table or list of abbreviations or signs used in any work
(also pl.) N. of sev. works.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (598,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परिभाषा 1 Speech, discourse. --2 Censurc, reproof, blame, abuse. --3 An explanation. --4 Terminology, technical phraseology, technical terms (used in a work); इति परिभाषाप्रकरणं Sk.; इको गुणवृद्धीत्यादिका परिभाषा Mbh. --5 (Hence) Any [] general rule, precept, or definition which is applicable throughout ( अनियमनिवारको न्यायविशेषः); परितः प्रमिताक्षरापि सर्वं विषयं प्राप्तवती गता प्रतिष्ठां । न खलु प्रतिहन्यते कदाचित् परिभाषेव गरीयसी यदाज्ञा Śi. 16. 80. --6 A list of abbreviations or signs used in any work. --7 (In gram.) An explanatory Sūtra mixed up with the other Sūtras of Pāṇini, which teaches the method of applying them. --8 (In medicine) Prognosis.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0678-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिभाषा स्त्री परि + भाष--अ । शास्त्रकृतां १ कृत्तिमसंज्ञा- याम् अवयवार्थमनादृत्य समुदायार्थे २ विशिष्टसंज्ञायाम् । [] संज्ञापरिभाषयोस्तु अवान्तरभेदः परिभाषेन्दुशेणरे “यथोद्देशं संज्ञापरिभाषम् “यथाकालं संज्ञापरिभाषम्” अनयोर्व्याख्याने दृश्यः । “कश्चिदेकदेशस्थः सर्वशास्त्र- मभिज्वलयति यथा प्रदीपः सुप्रज्वलितः सर्वं वेश्मा- भिज्वलयतीति “बष्ठी स्थाने” इति सूत्रे भाष्ये उक्तम् । “अधिकारशब्देन पारार्य्यात् परिभाषाप्युच्यते । कश्चित् परिभाषारूप इति” कैयढः । दीपो यथा प्रभाद्वारा सर्वगृहप्रकाशक एवमेतत् । स्वबुद्धिजननद्वारा सर्वशा- स्त्रोपकारकमिति तत्तात्पर्यम् । ४ आधुनिकसङ्केते पारिभाषिकशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4250-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिभाषा, स्त्री, (परि + भाष् + अच् । ततष्टाप् । परिष्कृतं भाषणम् । पदार्थविवेचकाचार्य्याणां युक्तियुक्ता वाक् । इति काव्यप्रकाशटीकायां चण्डीदासः ॥ तत्पर्य्यायः । प्रज्ञप्तिः २ शैली ३ सङ्केतः ४ समयकारः ५ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (सूत्रलक्षणविशेषः । सूत्रं षड्विधम् । यथा, -- “सं ज्ञा च परिभाषा च विधिर्नियम एव च । अतिदेशोऽधिकारश्च षड्विधं सूत्रलक्षणम् ॥”) “ग्रन्थस्य संक्षेपनिर्व्वाहार्थसङ्केतविशेषः । यथा चपोदितेत्यादि ।” इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गा- दासः ॥ यथा माघे । १६ । ८० । “न खलु प्रतिहन्यते कुतश्चित् परिभाषेव गरीयसी यदाज्ञा ॥” (“अव्यक्तानुक्तलेशोक्तसन्दिग्धार्थप्रकाशिकाः । परिभाषाः प्रवक्ष्यन्ते दीपीभूताः सुनिश्चिताः ॥” इति वैद्यकपरिभाषाया लक्षणम् ॥ “प्रथमं परिभाषा स्याद्भेषज्याख्यानकन्तथा ।” इति शार्ङ्गधरे पूर्व्वखण्डे प्रथमेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-062-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "परिभाषा" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें