🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:05:05 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

घोष
ghoṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ग्वालों की बस्ती (2.2.21) आभीरपल्ली
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घोष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आभीरपल्ली । अहीरों की बस्ती । उ॰— बकी जो गई घोष में छल करि यसुदा की गति दीनी ।— सूर॰, १ । १२२ ।
२. अहीर ।
३. बंगाली कायस्थों का एक भेद ।
४. गोशाला । उ॰—(क) आजु कन्हैया बहुत बच्यो री । खेलत रह्यौ घोष के बाहर कोढ आयो शिशु रूप रच्यो री ।— सूर (शब्द॰) ।
५. तट । किनारा ।
६. ईशान कोण का एक देश ।
७. शब्द । आवाज । नाद । उ॰—होन लग्यो ब्रजगलिन में हुरिहारन को घोष ।—पद्माकर ग्रं॰, पृ॰ ९९ ।
८. गरजने का शब्द ।
९. ताल के ६० मुख्य भेदों में से एक ।
१०. शब्दों के उच्चारण में ११ बाह्य प्रयत्नों में से एक । इस प्रयत्न से वर्ण बोले जाते हैं—ग, घ, ज, झ, ल, ढ द, ध, ब, भ, ङ, ञ ण, न म, य, र, ल, व, और ह ।
११. शिव ।
१२. जनश्रुति । अफवाह (को॰) ।
१३. कुटी । झोपड़ी (को॰) ।
१४. कांस्य । काँसा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घोष m. indistinct noise, tumult, confused cries of a multitude, battle-cry, cries of victory, cries of woe or distress, any cry or sound, roar of animals, RV.; AV. &c.
the sound of a drum, of a conch-shell, of the Soma stones, of a carriage, &c., RV.; AV. &c.
the whizzing or whir of a bow-string [TBr. ii], crackling of fire [MBh. ix, 1334], singing in the ear [ŚBr. xiv]
the roaring of a storm, of thunder, of water, &c., RV.; AV.; Suśr.; Megh.
the sound of the recital of prayers, MBh.; R.; Mṛcch. x, 12
the sound of words spoken at a distance, ŚBr. ix
rumour, report (also personified, KātyŚr., Sch.), RV. x, 33, 1
a proclamation, SaddhP. iv
a sound (of speech), ChUp.; Suśr.
the soft sound heard in the articulation of the sonant consonants (ग्, घ्, ज्, झ्, ड्, ढ्, द्, ध्, ब्, भ्, ङ्, ञ्, ण्, न्, म्, य्, र्, ल्, व्, ह्), the vowels, and Anusvāra which with the Yamas of the first 10 of the soft consonants make up altogether 40 sounds (cf. अ-घ्˚), RPrāt. xiii, 5 f.; APrāt., Sch.; Pāṇ. i, 1, 9, Sch.
an ornament that makes a tinkling sound, BhP. x, 8, 22
a station of herdsmen, MBh.; Hariv.; R. &c. (ifc. cf. Pāṇ. vi, 2, 85)
(pl.) the inhabitants of a station of herdsmen, MBh. iv, 1152
a particular form of a temple, Hcat. ii, 1, 389
a musquito, L.
Luffa foetida or a similar plant, L.
N. of Śiva, MBh. xii, 10386
N. of a man (Sāy.), RV. i, 120, 5
of an Asura, Kāṭh. xxv, 8
of a prince of the Kāṇva dynasty, BhP. xii, 1, 16
of a son of Dakṣa's daughter Lambā, Hariv. 148 and 12480
of an Arhat, Buddh.
a common N. for a Kāya-stha or one of the writer caste, W.
घोष m. pl. (g. धूमादि) N. of a people or country, VarBṛS. xiv, 2
घोष m. n. brass, bell-metal, L.
घोष , ˚षक, &c. See √ 1. घुष्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (378,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घोषः [घुष्-भावे घञ्] 1 Noise, tumult, cry or sound in general; स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् Bg. 1. 19; so रथ˚, तूर्य,˚ शंख˚ &c. --2 The thundering of clouds; स्निग्धगंभीरघोषं Me. 64. --3 Proclamation. --4 Rumour, report. --5 A herdsman; हैयंगवीनमादाय घोषवृद्धानुपास्थितान् R. 1. 45. --6 A hamlet, station of cowherds; गंगायां घोषः K. P. 2; घोषादानीय Mk. 7. --7 (In gram.) The soft sound heard in the articulation of the soft consonants. --8 A Kāyastha. --9 A vowel. --10 A gnat, mosquito. --11 An epithet of Śiva. --षं Bell-metal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0478-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घोष पु० घुष--आधारे थञ् । १ आभीरपल्ल्यां तस्यां गोभि- र्नादात् तथात्वम् कर्त्तरि अच । २ गोपाले ३ कांस्ये न० मेदि० ४ मशके त्रिका० । भाव घञ् । ५ ध्वनौ ६ मेथ- शब्दे “खयां वमः खयः + कूपौ विसर्गः शरएव च । एते श्वासानुप्रदाना अघोपाश्चं विवृण्वते । कण्ठ- मन्थे तु घोषाः स्युः” शिक्षोक्ते ७ वर्णोच्चारणबाह्यप्र- यत्रमेदै । ८ थोषलतायाम् स्त्री शबदार्थचि० “न च वृन्दावने कार्य्यो गवां घोषः कदाचन” हरिवं० ३३८१ श्लो० शब्दे “द्युमन्तं घोषं विजयाय कृण्महे” ऋ० १० । ८४ । ४ । [] “तत्र भुक्त्वा पुनःकिञ्चित् तुर्य्यघीषैः प्रहर्षितः” मनुः । गोपे “हैयङ्गवोनमादाय घोषवृद्धानुपस्थितान्” रघुः । धूमा० वुञ् । घौषक आभीरपल्लीभवे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2803-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घोषं, क्ली, (घोषति शब्दायते इति । घुष विशब्दने + अच् ।) कांस्यम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
घोषः, पुं, (घोषन्ति शब्दायन्ते गावो यस्मिन् । घुषिर् विशब्दने + “हलश्च ।” ३ । ३ । १२१ । इति घञ् ।) आभीरपल्ली । (यथा, रघुः । १ । ४५ । “हैयङ्गवीनमादाय घोषवृद्धानुपस्थितान् । नामधेयानि पृच्छन्तौ वन्यानां मार्गशाखिनाम् ॥” घोषति शब्दायते इति । घुष + कर्त्तरि अच् ।) गोपालः । (घुष + भावे घञ् ।) ध्वनिः । (यथा, मनुः । ७ । २२५ । “तत्र भुक्त्वा पुनः किञ्चित् तूर्य्यघोषैः प्रहर्षितः । संविशेत्तु यथाकालमुत्तिष्ठेच्च गतक्लमः ॥”) घोषकलता । कांस्यम् । मेघशब्दः । इति मेदिनी । षे । ११ ॥ मशकः । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ (वर्णोच्चारणवाह्यप्रयत्नविशेषः । यदुक्तं शिक्षायाम् । २० । “संवृतं मात्रिकं ज्ञेयं विवृतं तु द्बिमात्रिकम् । घोषा वा संवृताः सर्व्वे अघोषा विवृताः स्मृताः ॥”) कायस्थादीनां पद्धतिविशेषः । (यथा, कुलदीपि- कायाम् । “वसुवंशे च मुख्यौ द्वौ नाम्ना लक्षणपूषणौ । घोषेषु च समाख्यातश्चतुर्भुजमहाकृती ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-407-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "घोष" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें