🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:56:18 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रदेश

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रदेश

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रदेश

अर्थ: संकेत करना, इशारा करना

व्युत्पत्ति: प्र+दिश्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रदेश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रदेश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रदेशःप्रदेशौप्रदेशाः
द्वितीयाप्रदेशम्प्रदेशौप्रदेशान्
तृतीयाप्रदेशेनप्रदेशाभ्याम्प्रदेशैः
चतुर्थीप्रदेशायप्रदेशाभ्याम्प्रदेशेभ्यः
पञ्चमीप्रदेशात् / प्रदेशाद्प्रदेशाभ्याम्प्रदेशेभ्यः
षष्ठीप्रदेशस्यप्रदेशयोःप्रदेशानाम्
सप्तमीप्रदेशेप्रदेशयोःप्रदेशेषु
सम्बोधनहे प्रदेशहे प्रदेशौहे प्रदेशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रदेश
प्रदेश
pradeśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रदेश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी देश का वह बड़ा विभाग जिसकी भाषा, रीतिव्यवहार, जलवायु, शासनपद्धति आदि उसी देश के अन्य विभागों की इन सब बातों से भिन्न हों । प्रांत । सूबा ।
२. स्थान । जगह । मुकाम ।
३. अँगूठे के अगले सिरे से लेकर तर्जनी के आगले सिरे तक की दूरी । छोटा बित्ता या बालिश्त ।
४. अंग । अवयव ।
५. सुश्रुत के अनुसार एक प्रकार की तंत्र युक्ति ।
६. दीवार ।
७. संज्ञा । नाम ।
८. दिखाना । निर्देश करना (को॰) ।
९. व्याकरण में उदाहरण या निदर्शन । उदाहरण या दृष्टांत द्वारा स्पष्टीकरण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-देश m. (ifc. f(आ). ) pointing out, showing, indication, direction, decision, determination, Nir.; ŚrS.
appeal to a precedent, Suśr.
an example (in grammar, law &c.), RPrāt.; MBh.; Yājñ., Sch.
a spot, region, place, country, district (often in comp. with a part of the body, e.g. कण्ठ-, हृदय-), MBh.; Kāv. &c. (n., Pañcad.)
a short while (see comp. below)
a wall, L.
a short span (measured from the tip of the thumb to that of the forefinger), L.
(with Jainas) one of the obstacles to liberation, Sarvad. (‘atomic individuality’, W.)
प्र-देश &c. See प्र-√ दिश्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (680,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रदेशः 1 Pointing out, indicating. --2 A place, region, spot, country, territory, district; पितुः प्रदेशास्तव देवभूमयः Ku. 5. 45; R. 5. 60; so कंठ˚, तालु˚, हृदय˚, &c. --3 A span measured from the tip of the thumb to that of the fore-finger. --4 Decision, determination. --5 A wall. --6 An example (in grammar).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0748-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रदेश पु० प्रा० स० । १ एकदेशमात्रे राजनि० २ स्थाने तर्ज्जन्यकूष्ठमिते देशे ३ भित्तौ च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4469,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रदेशः, पुं, (प्रदिश्यते इति । प्र + दिश् + “हल- श्च ।” ३ । ३ । १२३ । इति घञ् । “उप- सर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम् ।” ६ । ३ । १२२ । इति पाक्षिको दीर्घाभावः ।) देशमात्रम् । (यथा, हरिवंशे भविष्यपर्व्वणि । ५ । ३६ । “गरुडादवरुह्याथ दीपिकादीपिते तदा । प्रदेशे पुण्डरीकाक्षो स्थितस्तावत्सहामरैः ॥”) तत्पर्य्यायः । आस्थानम् २ आस्था ३ भूः ४ अवकाशः ५ स्थितिः ६ पदम् ७ । इति राज- निर्घण्टः ॥ तर्जन्यङ्गुष्ठसम्मितः । भित्तिः । इति मेदिनी । शे, २५ ॥ (संज्ञा । इति निरुक्तम् । १ । ४ । २ ॥ तन्त्रयुक्तिप्रकारविशेषः । यथा, -- “प्रकृतस्यातिक्रान्तेन साधनं प्रदेशः । यथा देवदत्तस्यानेन शल्यमुद्धृतं तस्माद्यज्ञदत्तस्याप्यय- मेवोद्धरिष्यतीति ।” इत्युत्तरतन्त्रे पञ्चषष्टितमे- ऽध्याये सुश्रुतेनोक्तम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-275-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रदेश" आता है (15)
भूभाग भूखंड़ । प्रदेशभूमिभाग भूभाग । पृथ्वी का कोई भाग या अंश । प्रदेशथंड भूमि । स्थान । प्रदेशदहार प्रांत । प्रदेशसूबा किसी देश का कोई भाग या खंड । प्रांत । प्रदेश । यौ॰—सूबेदारतट क्षेत्र । खेतक्षेत्र वह स्थान जहाँ अन्न बोया जाता हो । खेतप्रादेश अँगूठे से प्रारंभ कर तर्जनी तक की लंबाई का एक मान । विशेष—यह अँगूठे की…तंत्रयुक्ति वह युक्ति जिसकी सहायता से किसी वाक्य का अर्थ आदि निकालने या समझने में …किता सिलाई के लिये कपड़े की काट छाँट । ब्योंत । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनाजिला चमक दमक । ओप । पानी । मुहा॰—जिला करना या देना=किसी वस्तु को माँजकर तथा…दयार देवदार का पेड़बिसयक पु † संज्ञा पुं॰मुल्क देशदियारा नदी के किनारे की वह जमीन जो नदी के हट जाने पर निकल आती है । कछार । खाद…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रदेशप्रदेश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रदेश 📚 ➤ संकेत करना, इशारा करना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रदेश 📚किसी देश का वह बड़ा विभाग जिसकी भाषा, रीतिव्यवहार, जलवायु, शासनपद्धति …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रदेश: प्र+दिश्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬