🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:03:22 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मीर
mīra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मीर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समुद्र ।
२. पर्वत का एक भाग ।
३. सीमा । हद ।
४. जल ।
मीर २ संज्ञा पुं॰ [फा़॰]
१. सरदार । प्रधान । नेता । उ॰—मीर उमराव दिन चार के पाहुना ।—पलटू॰, भा॰ १, पृ॰ १९ ।
२. धार्मिक आचार्य ।
३. सैयद जाति की उपाधि । जैसे, मीर सुलतान अली । किसी बड़े सरदार या रईस का पुत्र ।
५. ताश या रंजीफे में का सबसे बड़ा पत्ता ।
६. वह जो खेल में औरों से पहले जीतकर अपना दाँव खेलकर अलग हो गया हो । (लड़के) ।
७. वह जो सबसे पहले कोई काम विशेषतः प्रतियोगिता का नाम कर डाले । किसी काम में लगे हुए कई आदमियों में से वह जो सबसे पहले काम कर ले । मुहा॰—मीर बनाना=प्रधान बनाना । प्रमुखता प्राप्त करना । उ॰—'हरीचंद' तोहिं पकरि नचाउँ मीर बनू ब्रज बालन में ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰ ३९६ । मीर होना=पहले जीत जाना या कोई काम कर डालना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मीर m. the sea, ocean, Uṇ. ii, 25, Sch. (L. also ‘a partic. part of a mountain; a limit, boundary; a drink, beverage’).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (819,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मीरः 1 The ocean. --2 A limit, boundary. --3 A drink, beverage. --4 A particular part of a mountain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0867-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मीरः, पुं, (मिन्वन्ति प्रक्षिपन्ति नद्यो जलान्यत्रेति । मिञ् + “शुसिचिमिञां दीर्घश्च ।” उणा० २ । २५ । इति क्रन् दीर्घत्वञ्च ।) समुद्रः । इत्यु- णादिकोषः ॥ पर्ब्बतैकदेशः । सीमा । पानी- यम् । इति संक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-728-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें