🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:08:31 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तथा
tathā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तथा १ अन्य॰ [सं॰]
१. और । व ।
२. इसी तरह । ऐसे ही । जैसे—यथा नाम तथा गुण । यौ॰—तथारूप । तथारूपी । तथावादी । तथाविध । तथा- विधान । तथावृत । तथाविधेय । तथास्तु = ऐसा ही हो । इसी प्रकार हो । एवमस्तु । विशेष—इस पद का प्रयोग किसी प्रार्थना को स्वीकार करने अथवा माँगा हुआ वर देने के समय होता है ।
तथा २ संज्ञा पुं॰
१. सत्य ।
२. सीमा । हद ।
३. निश्चय ।
४. समानता ।
तथा ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ तथ्य] दे॰ तथ्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त-था ind. (त-था, correlative of य-था, Pāṇ. v, 3, 26; g. चादि, Kāś. & Gaṇar.) in that manner, so, thus (the correlative standing in the preceding or in the subsequent clause, e.g. यथा प्रियं, तथास्तु, ‘as is agreeable, so let it be’; तथा प्रयत्नम् आतिष्ठेद् यथात्मानं न पीडयेत्, ‘he should so make effort as that he may not injure himself’, Mn. vii, 68; तथा तथा-यथा, so much that, VP. iv; also correlative of इव, Mn. iii, 181; R. i, 4, 12; of येन, Kathās. iii, 18; of यादृश, Mn. i, 42; used in forms of adjuration, e.g. यथाहम् अन्यं न चिन्तये तथायम् पततां क्षुद्रः परासुः, ‘as surely as I do not think on any other man, so surely let this wretch fall dead’, Nal. xi, 36), RV. &c.
yes, so be it, so it shall be (particle of assent, agreement, or promise; generally followed by इति), AV. iii, 4, 5; ŚBr.; AitBr. &c. (तथेत्य् उक्त्वा, having said ‘so be it’ or ‘yes’, Nal. &c.)
so also, in like manner (e.g. सुखं सेवेद् दुःखं तथा, ‘let him make use of prosperity and also adversity’), Mn.; MBh. &c.
= तथा हि, Nal. xix, 25
त˚था च and likewise, accordingly (introducing quotations), Mn. ix, 19 and 45; Dhūrtas.; Hit.
त˚थापि even thus, even so, nevertheless, yet, still, notwithstanding (correlative of यद्य् अपि [R. iii, 3, 3; Dhūrtas. &c.], अपि [Amar.], अपि यदि [Prab.], कामम् [Śak.], वरम्), MBh. &c.
तथापि तु id., Śak.
त˚था हि (g. स्वर्-आदि) for so, for thus (it has been said), for instance, Ragh.; Śak. &c.
त˚थैव exactly so, in like manner, Mn. &c.
त˚थैव (with च or अपि following) likewise, Mn. &c.
अथो तथा id., ib.
यथा तथा in whatever way, in any way, by all means, iv, 17; MBh. i, 45, 17; vii, 6332; Nal.; Naiṣ. ix, 29
यथा यथा — तथा तथा in whatever manner or degree-in that manner or degree the more-the more, Mn.; MBh. (Nal. viii, 14), VarBṛS. xi; Vet.
यथा यथा — तथा तथा cf. यथा-तथम्, अ- and वि-तथ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (433,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तथा [तद् प्रकारे थाल् विभक्तित्वात्] ind. 1 So, thus, in that manner; तथा मां वंचयित्वा Ś. 5; सूतस्तथा करोति V. 1. --2 And also, so also, as well as; अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिस्तथा Pt. 1. 318; R. 3. 21. --3 True, just so, exactly so; यदात्थ राजन्यकुमार तत्तथा R. 3. 48; Ms. 1. 42. --4 (In forms of adjuration) As surely as (preceded by यथा); see यथा. (For some of the meanings of तथा as a correlative of यथा, see under यथा). तथापि (oft. corr. of यद्यपि) ‘even then,’ ‘still’, ‘yet’, ‘never-the-less’, प्रथित दुष्यंतस्य चरितं तथापीदं न लक्षये Ś. 5; वरं महत्या म्रियते पिपासया तथापि नान्यस्य करोत्युपासना Chāt. 2. 6; वपुःप्रकर्षादजयद्रुरुं रघुस्तथापि नीचैर्विनयाददृश्यत R. 3. 34, 62. तथेति shows ‘assent’ or ‘promise’; तथेति शेषामिव भर्तुराज्ञामादाय मूर्ध्ना मदनः प्रतस्थे Ku. 3. 22; R. 1. 92, 3. 67; Ku. 6. 3; तथेति निष्क्रांतः (in dramas). तथैव; ‘even so’, ‘just so’; ‘exactly so’; तथैव च ‘in like manner’; तथा च ‘and also’, ‘and likewise’, ‘in like manner’, ‘so it has been said’; तथाहि ‘for so’ ‘as for instance’, ‘for this (it has been said)’; तं वेधा विदधे नूनं महाभूतसमाधिना । तथाहि वर्से तस्यासम् परार्थैकफला गुणाः ॥ R. 1. 29; Ś. 1. 32. --Comp. --कृत a. thus done. [] --गत a. {1} being in such a state or condition; तथागतायां परिहासपूर्वं R. 6. 82. {2} of such a quality. --(तः) {1} Buddha; काले मितं वाक्यमुदर्कपश्यं तथागतस्येव जनः सुचेताः Śi. 20. 81. {2} a Jina. --गुण a. endowed with such qualities. --भावः {1} that state or condition. {2} reality; Māl. 1. 31. --भूत a. {1} of such qualities or nature. {2} so circumstanced, in that condition; तथाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि पांचालतनयां Ve. 1. 11. --राजः an epithet of Buddha. --रूप, --रूपिन् a. thus shaped, looking thus. --विध a. of such a sort, of such qualities or nature; तथाविधस्तावदशेषमस्तु सः Ku. 5. 82, R. 3. 4. --विधं ind. {1} thus, in this manner. {2} likewise. equally. --विधेय a. of such a sort.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0527-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तथा अव्य० तेन प्रकारेण तद् + प्रकारे थाल् विभक्तित्वात् । १ तेन प्रकारेणेत्यर्थे २ साम्ये च अमरः । ३ अभ्युपगमे ४ पूर्वप्रतिवचने ५ समुच्चये, ६ निश्चये च मेदि० । तत्र साम्ये “यथा नदोनदः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम् । तथै- वाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम्” मनुः । समुच्चये । “विघसो भुक्तशेषं तु यज्ञशेषं तथामृतम्” “ज्ञाननिष्ठा द्विजाः केचित्तपोनिष्ठास्तथा परे” मनुः । तेन प्रकारेणेत्यर्थे “कथमुक्त्वा तथा सत्यं सुप्तामुत्सृज्य मां गतः” भा० व० ११ नलोपाख्यानम् । “यथा क्रतु- रस्मिन् लोके भवति तथेत्य भवति” छा० उप० । “यथा कामो भवति तथा क्रतुर्भवति” शत० व्रा० १४ । ७ । २ । ७ । ७ सत्ये च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3214,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तथा, व्य, (तेन प्रकारेण । तद् + “प्रकारवचने थाल् ।” ५ । ३ । २३ । इति थाल् । तेन प्रकारे- णेत्यर्थः । यथा, मनुः । १ । ४ । “स तैः पृष्टस्तथा सम्यगमितौजा महात्मभिः । प्रत्युवाचार्च्च्य तान् सर्व्वान् महर्षीन् श्रूयता- मिति ॥”) साम्यम् । इत्यमरः । ३ । ४ । ९ ॥ (यथा, मनुः । ६ । ९० । “यथा नदीनदाः सर्व्वे सागरे यान्ति संस्थितिम् । तथैवाश्रमिणः सर्व्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम् ॥”) अभ्युपगमः । पृष्टप्रतिवाक्यम् । समुच्चयः । (यथा, देवीभागवते । १ । २ । २६ । “सपादलक्षञ्च तथा भारतं मुनिना कृतम् । इतिहास इति प्रोक्तं पञ्चमं वेदसम्मतम् ॥”) निश्चयः । इति मेदिनी । थे, ३६ ॥ (यथा, रघुः । १ । २९ । “तं वेधा विदधे नूनं महाभूतसमाधिना । तथा हि सर्व्वे तस्यासन् परार्थैकफला गुणाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-582-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तथा" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें