🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:31:21 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भुक्ति
bhukti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भुक्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. भोजन । आहार ।
२. विषयोपभोग । लौकिक सुख ।
३. धर्मशास्त्रानुसार चार प्रकार के प्रमाणों में से एक । कब्जा । दखल ।
४. ग्रहों का किसी राशि में एक एक अंश करके गमन वा भोग ।
४. सीमा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भुक्ति f. enjoyment, eating, consuming, ĀśvGṛ.; Pañcat.
fruition, possession, usufruct, Mn.; Yājñ.; Kāv.
food, victuals, Kāv.; Rājat.
(in astron.) the daily motion of a planet, Sūryas. (cf. पक्ष-भ्˚)
a limit, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (759,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भुक्तिः f. [भुज्-क्तिन्] 1 Eating, enjoyment. --2 (In law) Possession, fruition; Pt. 3. 94; Y. 2. 22. --3 Food. --4 The daily motion of a planet. --5 A limit. --Comp. --प्रदः a kind of plant (मुद्ग). --वर्जित a. not allowed to be enjoyed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0819-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भुक्ति स्त्री भुज--क्तिन् । १ भोजने २ रव्यादिग्रहाणां राश्यं- शादिषु गमने ३ भोगे च “आगमो निष्कलस्तत्र भुक्तिः स्तोकापि यत्र नी” इति स्मृतिः । भुक्तिप्रामाण्य- निर्णयादिकम् आगमशब्दे ६५४ पृ० दृश्यम् । अत्र [] कश्चिद्विशेषो वीरमित्रोदयग्रन्थे दर्शितो यथा नारदः “स्वागमेन विशुजेन भोगो याति प्रमाण- ताम् । अविशुद्धागमो भोगः प्रामाण्यन्नैव गच्छति । आगमस्याविशुद्धत्वं विरोध्यास्कन्दनं भवेत्” । व्यासः “सागमो दीर्घकालश्च विच्छेदापरवोज्झितः । प्रत्यर्थि- सन्निधानश्च परिभोगोऽपि पञ्चधा” । विच्छेदोऽन्तरा यः उपरव आक्रीशस्ताभ्यामुज्झितो रहितः । यद्वा- च्छेदो व्यवधानन्तद्विगमवान् विच्छेदो निरन्तर इति यावत् । अपरवो वर्जनविषयोरवः । मदीयं क्षेत्रादि त्वया किमिति भुज्यते इति प्रतिषेधः अपशब्दस्य वर्जनार्थत्वात् तेनोज्झितः । नारदः “सम्भोगं केवलं यस्तु कीर्त्तयेन्नागमं क्वचित् । भोगच्छलाप- देशेन विज्ञेयः स तु तस्करः । विदामानेऽपि लिखिते जीवत्स्वपि हि साक्षिषु । विशेषतः स्थावराणां यत्र भुक्तन्न तत् स्थिरम्” । दानविक्रयादेरुपभोगसापेक्षस्यैव स्वत्वोत्पादकत्वात् कियान् भोगलवोऽप्यवश्यं तत्रा- पेक्ष्यते इत्याशङ्कायामुपपत्तिरुक्ता विज्ञानेश्वराचार्य्यैः । “दानादेः परस्वत्वापादने परकर्त्तृकस्वीकारापेक्षाऽवश्य- म्भावनीया । स्वीकारश्च त्रिविघो मानसो वाचिकः का- यिकश्च । ममेदमित्यध्यबसायो मानसः । ममेदमित्या- द्यभिलापो वाचिकः । उपादानाभिमर्शनादिरूपेणानेक प्रकारकः कायिकः । तत्र मानसं विना स्वत्वासम्भवात् स त्वावश्यक एव । दानविशेषपुरस्कारेण शब्दप्रयोग- विशेषनियमहस्तादिर्शनादिचेष्टाविशेषनियमाच्चवाचिकक । यिकावप्यावश्यकावित्यवसीयते । तत्र हिरण्यव- स्रादौ दातृकर्त्तृकजलत्यागादनस्तरमेव प्रतिग्रहीतु- रुपादानादिसम्भवात् त्रिविधोऽपि व्यापारः सम्प- द्यते । क्षेत्रादौ तु फलोपभोगं विना कायिकस्वीकारास- म्भवादल्पेनाप्युपभोगेनावश्यम्भवितव्यमन्यथा दानविक्रयादेः सम्पूर्णता न भवत्युत्तरकालीनाङ्गीकाराभावात् । तेन तत्सहितादागमान्तराद्विकल आगमो दुर्बलो भवति । एतच्च द्वयोरागमयोः पूर्वापरभावानवगमे तदपगमे तु स्वल्पभोगविकलोऽपि प्राक्तन एवागमो बलवान् । पूर्वण दानादिना स्वत्वागमे दानद्यन्तरासम्भवात् । न चैवन्तस्य क्षेत्रादेर्मध्यस्थत्वापत्तिः पूर्वस्याम्यापगमादुत्तर- स्वाम्यानुत्षत्तेश्चेति वाच्यम् । प्रतिश्रुतन्यायेनापेक्षणीय खत्वस्य सत्त्वात् पूर्वखाम्यसत्त्वेऽपि राज्ञैव प्रतिगृही- त्यादेंः कापिकरवेकारम्यनिःप्रतिपक्षस्य सम्पादनीयत्वात्”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4675-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें