🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:58:54 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पालि
pāli
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पालि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कर्णलताग्र । कान की लौ । कान के पुट के नीचे का मुलायम चमड़ा । विशेष— पुट के जिस निचले भाग में छेद करके बलियाँ आदि पहनी जाती है उसे पालि कहते हैं । इस स्थान पर कई प्रकार के रोग हो जाते हैं, जैसे, उत्पाटक जिसमें चिराचिराहट होती है, कंड़ु जिसमें खुजली होती है, ग्रंथिक जिसमें जगह जगह गाँठें सी पड़ जाती हैं, श्याव जिसमें चमड़ा काला हो जाता है, स्नावी जिसमें बराबर खुजली होती और पनछा बहा करता है, आदि ।
२. कोना ।
३. पंक्ति । श्रेणी । कतार ।
४. किनारा ।
५. सीमा । हद ।
६. मेड़ । बाँध । उ॰— ढाढी एक संडेसड़उ ढोलइ लागि लइ जाइ । जोबण फट्टि तलावड़ा, पालि न बंधउ काँई ।— ढोला॰, दू॰, १२२ ।
७. पुल । करारा । कगार । भीटा । उ॰— खेलत मानसरोदक गई । जाइ पालि पर ठाढ़ी भई ।— जायसी (शब्द॰) ।
८. देग । बटलोई ।
९. एक तौल जो एक प्रस्थ के बराबर होती थी ।
१०. वह बँधा हुआ भोजन जो छात्र या व्रह्मचारी को गुरुकुल में मिलता था ।
११. अंक । गोद । उत्संग ।
१२. परिधि ।
१३. जूँ या चीलर ।
१४. स्त्री जिसकी दाढ़ी में बाल हों ।
१५. अंक । चिह्न ।
१६. संस्तवन । प्रशंसन (को॰) ।
१७. श्रोणी । नितंब (को॰) ।
१८. लंबा तालाब (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पा˚लि m. (prob.) a protector, ruler (cf. गो-पालि and प्रजा-प्˚).
पालि f. (in most meanings and ifc. f (also ई). [cf. under पाल]; according to Uṇ. iv, 529, Sch. fr. √ पल्) the tip or lobe of the ear, the outer ear, Suśr. (cf. कर्ण- and श्रवण-प्˚)
a boundary, limit, margin, edge, MBh.; Kāv. &c.
a row, line, range, Ratnāv.; Śiś.; Gīt.
a dam, dike, bridge, Rājat.
a pot, boiler, HPariś.
a partic. measure of capacity (= प्रस्थ), L.
prescribed food, maintenance of a scholar during the period of his studies by his teacher, L.
the lap, bosom, L.
a circumference, L.
a mark, spot, L.
a louse, L.
a woman with a beard, L. = प्रशंसा, L. (˚ली ifc. to denote praise, Gaṇ.)
= प्रबेध, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (623,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पालिः --ली f. 1 The tip of the ear; श्रवणपालिः Gīt. 3. --2 The edge, skirt, margin; Bh. 3. 55. --3 The sharp side, edge or point of anything (अश्रि); Bv. 2. 3. --4 Boundary, limit. --5 A line, row; विपुलपुलकपाली Gīt. 6; Śi. 3. 51. --6 A spot, mark. --7 A causeway, bridge. --8 The lap or bosom. --9 An oblong pond. --10 Maintenance of a pupil by his teacher during the period of his studies. --11 A louse. --12 Praise, eulogium. --13 A woman with a beard. --14 The hip. --15 A measure of capacity (प्रस्थ). --16 A circumference. --ली A pot, boiler.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0699-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पालि(ली) स्त्री पल--बा० इण् । १ कर्णलताग्रे २ अश्रौ कोणे ३ श्रेणौ ४ अङ्कभेदे ५ छात्रादिदेये च मेदि० ६ यूकायां ७ पोटायां ८ प्रशसायां ९ प्रस्थे १० उत्सङ्गे क्रोडे च हेमच० वा ङीप् दीर्घान्तः ११ स्थाल्याम् शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4321,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पालिः, स्त्री, (पल्यते पाल्यते इति । पल पालने + “बाहुलकात् शलतिपलतिभ्याञ्च ।” ४ । १२९ । इत्युज्ज्वलदत्तोक्त्या इण् ।) कर्णलताग्रम् । (यथा, “यस्य पालिद्वयमपि कर्णस्य न भवेदिह । कर्णपीठं समे मध्ये तस्य विद्ध्वा विवर्द्धयेत् ॥ बाह्यायामिह दीर्घायां सन्धिराभ्यन्तरो भवेत् । आभ्यन्तरायां दीर्घायां बाह्यसन्धिरुदाहृतः ॥ एकैव तु भवेत् पालिः स्थूला पृथ्वी स्थिरा च या । तां द्विधा पाटयित्वा तु छित्त्वा चोपरि सन्धयेत् ॥ गण्डादुत्पाट्य मांसेन सानुबन्धेन जीवता । कर्णपालिमपालेस्तु कुर्य्यान्निर्ल्लिख्य शास्त्रवित् ॥” “कर्णपाल्यामयान्नॄणां पुनर्वक्ष्यामि सुश्रुत ! । कर्णपाल्यां प्रकुपिता वातपित्तकफास्त्रयः ॥ द्विधा वाप्यथ संसृष्टाः कुर्व्वन्ति विविधा रुजः । विस्फोटः स्तब्धता शोफः पाल्यां दोषे तु वातिके ॥ दाहविस्फोटजननं शोफः पाकश्च पैत्तिके । कण्डूः सश्वयथुः स्तम्भो गुरुत्वञ्च कफात्मके ॥ यथादोषञ्च संशोध्य कुर्य्यात्तेषां चिकित्सितम् । स्वेदाभ्यङ्गपरीषेकैः प्रलेपासृग्विमोक्षणैः ॥ मृद्वीं क्रियां बृंहणीयैर्यथास्वं भोजनैस्तथा । य एवं वेत्ति दोषाणां चिकित्सां कर्त्तुमर्हति ॥ अत ऊर्द्ध्वं नामलिङ्गैर्वक्ष्ये पाल्यामुपद्रवान् । उत्पाटकश्चोत्पुटकः श्यावः कण्डूयुतो भृशम् ॥ अवमन्थः सकण्डूको ग्रन्थिको जम्बुलस्तथा । स्रावी च दाहवांश्चैव शृण्वेषां क्रमशः क्रियाम् ॥ [] अपामार्गः सर्ज्जरसः पाटलालकुचत्वचौ । उत्पाटके प्रलेपः स्यात् तैलमेभिश्च पाचयेत् ॥ शम्पाकशिग्रुपूतीकगोधामेदोऽथ तद्वसा । वाराहं गव्यमैणेयं पित्तं सर्पिश्च संसृजेत् ॥ लेपमुत्पुटके दद्यात्तैलमेभिश्च साधितम् । गौरीं सुगन्धां सश्यामामनन्तां तण्डुलीयकम् ॥ श्यावे प्रलेपनं दद्यात्तैलमेभिश्च साधितम् । पाठां रसाञ्जनं क्षौद्रं तथास्यादुष्णकाञ्जिकम् ॥ दद्याल्लेपं सकण्डूके तैलमेभिश्च साधितम् । व्रणीभूतस्य देयं स्यादिदं तैलं विजानता ॥ मधुकं क्षीरकाकोली जीवकाद्यैर्विपाचितम् । गोधावराहसर्पाणां वसाः स्युः कृतवृंहणे ॥ प्रलेपनमिदं दद्यादवसिच्यावमन्थके । प्रपौण्डरीकं मधुकं समङ्गां धवमेव च ॥ तैलमेभिश्च सम्पक्वं शृणु कण्डूमतः क्रियाम् । सहदेवा विश्वदेवा अजाक्षीरं ससैन्धवम् ॥ एतैरालेपनं दद्यात् तैलमेभिश्च साधितम् । ग्रन्थिके गुटिकां पूर्व्वं स्रावयेदवपाट्य तु ॥ ततः सैन्धवचूर्णन्तु घृष्ट्वा लेपं प्रदापयेत् । लिखित्वा तत् स्रुतं घृष्ट्वा चूर्णै रोध्रस्य जम्बुले ॥ क्षीरेण प्रतिसार्य्यैनं शुद्धं संरोपयेत्ततः । मधुपर्णीं मधूकञ्च मधुकं मधुना सह ॥ लेपः स्राविणि दातव्यस्तैलमेभिश्च साधितम् । पञ्चकल्कैः समधुकैः पिष्टैस्तैश्च घृतान्वितैः ॥ जीवकाद्यैः ससर्पिष्कैर्दह्यमानं प्रलेपयेत् ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने षोडशेऽध्याये ॥) अश्रिः । पङ्क्तिः । (यथा, गीतगोविन्दे । ६ । १० । “विपुलपुलकपालिः स्फीतशीत्कारमन्त- र्जनितजडिमकाकुव्याकुलं व्याहरन्ती ॥”) अङ्कप्रभेदः । छात्रादिदेयम् । इति मेदिनी । ले, ३० ॥ यूका । जातश्मश्रुस्त्री । प्रान्तः । (यथा, गीतगोविन्दे । ३ । १३ । “भ्रूपल्लवं धनुरपाङ्गतरङ्गितानि बाणा गुणः श्रवणपालिरिति स्मरेण । तस्यामनङ्गजयजङ्गमदेवताया- मस्त्राणि निर्ज्जितजगन्ति किमर्पितानि ॥”) सेतुः । कल्पितभोजनम् । प्रशंसा । उत्सङ्गः । प्रस्थः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-131-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें