🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:23:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अव
ava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अव १ उप॰ [सं॰] एक उपसर्ग । यह शब्द जिसमें लगता है उसमें निम्नलिखीत अर्थों की योजना करता है—
१. निश्चय, जैसे अवधारण ।
२. अनादर;जैसे अवज्ञा । अवमान ।
३. ईषत्; न्यूनता या कमी; जैसे अवहनन । अवधात ।
४. निचाई बा गहराई; जैसे—अवतार । अवक्षेप ।
५. व्याप्ति; जैसे— आकाश । अवगाहन ।
अव २ पु अव्य॰ [सं॰ अपि, प्रा॰ अपि] और ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अव m. favour, RV. i, 128, 5
(cf. निरव.)
2. अव ind. (as a prefix to verbs and verbal nouns expresses) off, away, down, RV. &c.
(exceptionally as a preposition with abl.) down from, AV. vii, 55, 1
(for another use of this preposition See अव-कोकिल.)
3. अव (only gen. du. अवोर् with वाम्, ‘of you both’, corresponding to स त्वम्, ‘thou’, &c.), this, RV. vi, 67, 11; vii, 67, 4 and (वा for वाम्), x, 132, 5
अव [Zd. pron. ava; Slav. ovo; cf. also the syllable, αὐ in αὐ-τός, αὖ, αὖθι, &c.; Lat. au-t, au-tem, &c.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (96,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव ind. (the initial अ is sometimes dropped, as in पूर्वापरौ तोयनिधी वगाह्य Ku. 1. 1) 1 (As a preposition) Away, off, away from, down. --2 (As a prefix to verbs) It expresses (a) determination; अवधृ, अवसो; (b) diffusion, pervasion; अवकॄ, --कीर्ण; (c) disrespect; अवज्ञा, अवमन्; (d) littleness; व्रीहीनवहंति; (e) support, resting upon; अवलंब्; (f) purification, अवदात; (g) depreciation, discomfiture; अवहंति शत्रून् (पराभवति); (h) commanding; अवकॢप्; (i) depression, bending down; अवतॄ, अवगाह्; (j) knowledge; अवगम्, अवै. --3 As the first member of Tat. compounds it means अवक्रुष्ट; अवकोकिलः = अवक्रुष्टः कोकिलया Sk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0175-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अव रक्षणे, गतौ, स्पृहायां, तृप्तौ, शोभायां, श्रबणे, व्याप्तौ आलिङ्गने, प्रार्थने, प्रवेशे, सत्तायां, वृद्धौ, ग्रहणे, बधे, सामर्थ्ये, अवगमे, करणे, इच्छोत्पादने च यथायथं सक० अक० च भ्वादि० सेट् पर० । अवति आवीत् । आव । अघ्यात् । अविता । अवितः अवन् । अविषः । “अवतु वोगिरिसुता शशिभृतः प्रियतमा” उद्भ० । “अरि- समुदयादवतः” नलोदयः । “प्रविष्टीमिनमाविषुः” । य० २३, २९, तत्र तर्पणे “न मामवति सद्वीपा रत्नसूरपि मेदिनी” रघुः । रक्षणे “यदाविथ सखीयतो यदाविथ” ऋ० १, १३१, ५, “आविथ रक्षसि अन्यत्र तर्पयसि” भा० गतौ च आनो “बर्हिः सदताविता” ७, ५९, ६, “अविता [] आगच्छत्” भा० । भक्षणेच “प्रोथदश्वो न यवसेऽविष्यन्यदा” । ७, ३, २, “अविष्यन् भक्षयिष्यन्” “भा० तृष्वविष्यन्नतसेषु तिष्ठति” १, ४८, २, “अविष्यन् भक्षयिष्यन्” भा० एवमन्या- र्थेषूदाहार्य्यम् ।
अव अव्य० अव--अच् । १ निश्चये, २ व्याप्तौ, ३ अनादरे, ४ असाकल्ये ५ आलम्बने, ६ शुद्धौ, ७ परिभवे, ८ नियोगे, ९ निम्नतायां च । अयं चादिः प्रादिश्च “अव ज्ञानावज्ञालम्बशुद्धीषदर्थव्याप्ति पराभवातियोगेषु” गण० र० ज्ञाने अवगतोऽर्थः । अवज्ञाया- मवजानाति । आलम्बने आलम्ब्य यष्टिं गच्छति शुद्धौ अवदातम् । ईषदर्थे अवहन्ति अल्पं हन्ति, व्याप्तौ अव- कीर्ण्णः । परिभवे अवघ्नन्ति । अतियोगे अवघात इत्युदा- हृतञ्च । अनादरे “अवजानासि मां यस्मात्” रघुः अव- मानः । व्याप्तौ अवकाशः असत्यां व्याप्तौ न सर्व्वतः प्रवेशः इति तस्य व्याप्त्यार्थकता । अवगाहते । निश्चये अवस्यति अवसायः अवधारयति । निम्नतायाम् अवनमति अवतरति अवक्षिपति अवाचीनः इत्यादिः । असाकल्य मीषदर्थः । ब्रीहीनवहन्ति अवघातश्च वितुषीकरणार्थ एकदेशमात्रे घातः न तु सर्व्वावयवे इति असाकल्यद्योत- कता पराभवे शत्रून् अवहन्ति पुराभवतीत्यर्थः नियीगे अवक्लप्तिः “एवेचानियोगे” वा० अनियोगोऽनवक्लप्तिः सि० कौ अवकल्पते । अस्य वातो लोपः वगाहः । “अवा- दयः क्रुष्टाद्यर्थे तृतीयया” वा० उक्तेः क्रोशार्थेऽपि अव- क्रुष्टं कोकिलया अवकोकिलः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0416-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अव रक्षणे । (यथायथं सकं-अकं-च, भ्वादिं- परं-सेट् ।) गतौ । कान्तौ । स्पृहायामिति यावत् । प्रीतौ । तृप्तौ । द्युतौ । शोभायामिति यावत् । श्रुतौ । आकर्णने इति यावत् । प्राप्तौ । श्लेषे । आलिङ्गने इति यावत् । अर्थने । याच्ञा- यामिति यावत् । वेशे । प्रवेशे इति यावत् । भावे । सत्तायामिति यावत् । वृद्धौ । ग्रहे । आदाने इति यावत् । बधे । सामर्थ्ये । अवगमे । कृतौ । करणे इति यावत् । कामे । इच्छोत्पादने इति यावत् । (इति वोपदेवीयकविकल्पद्रुमः तट्टीका च ॥) “अव रक्षे गतौ कान्तौ प्रीतौ तृप्तौ द्युतौ स्तुतौ । प्राप्तौ श्लेषेऽर्थने वेशे भागे वृद्धौ गृहे बधे । सामर्थ्येऽवगमे कामे धृतौ” । ऊन- विंशतिरर्थाः । कान्तिरिच्छा । द्युतिः शोभा । काम इति ञ्यन्ताद्व्युत्पत्तेरिच्छोत्पादाना इति भेदः । श्लेष आलिङ्गनं । सामर्थ्यं शक्तिः । रक्षणे प्रसिद्धोऽयं । प्रीतौ तु । “न मामवति सद्वीपा रत्नसूरपि मेदिनी” । इति रघुः ॥ अन्यत्र विरल- प्रयोगः । केचित्तु स्तुति-भाग-गृह-काम-धृतीर्न पठित्वा क्रिया-श्रवण-दहन-भावानाहुः । अवति । इति दुर्गादासः ॥
अव, व्य, (अव + अच् ।) उपसर्गविशेषः । अस्यार्थः । निश्चयः । असाकल्यं । अनादरः । इति दुर्गादासः ॥ आलम्बनं । विज्ञापनं । व्यापनं । शुद्धिः । अल्पं । परिभवः । नियोगः । पालनं । इति शब्दरत्ना- वली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-121-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अव" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें