🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:31:22 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवंति
avaṃti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवंति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ अवन्ति] दे॰ अवंती ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवन्ति m. pl. N. of a country and its inhabitants, MBh. vi, 350; VarBṛS. &c.
अवन्ति m. N. of a river.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (100,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवंतिः --ती f. [अव्-बाहु˚ झिच् Uṇ. 3. 50] 1 N. of a city, the modern [] उज्जयिनी, one of the seven sacred cities of the Hindus, to die at which is said to secure eternal happiness; cf. अयोध्या मथुरा माया काशी कांचिरवंतिका । पुरी द्वारावती चैव सप्तैता मोक्षदायिकाः ॥. The women of Avanti are said to be very skilful in all erotic arts; cf. आवंत्य एव निपुणा सुदृशो रतकर्मणि B. R. 10. 82. --2 N. of a river. --m. pl. N. of a country and its inhabitants; its capital being उज्जयिनी on the river सिप्रा; and there is also the temple of महाकाल in the suburbs. [According to Hemacandra अबंति is synonymous with Mālava or the modern Mālavā; but the latter country covered in ancient times, as now, a wider area than Avanti, as Bāṇa applies the name to a neighbouring kingdom in the east, whose capital was Vidiśā on the Vetravatī or Betvā. In the time of the Mahābhārata Avanti appears to have extended on the south to the banks of the Narmadā and on the west probably to the banks of the Myhe or Mahi]; अवंतिनाथोऽयमुदग्रबाहुः R. 6. 32; असौ महाकालनिकेतनस्य वसन्नदूरे किल चंद्रमौलेः 6. 34, 35; प्राप्यावंतीनुदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान् Me. 30; अवंतीषूज्जयिनी नाम नगरी K. 52. --Comp. --पुरं the city of Avanti उज्जयिनी. --ब्रह्मः [अवंतिषु ब्रह्मा अच् समासः P. V. 4. 104] a Brāhmaṇa residing in Avanti. --सोमः [अवंतिषु सोम इव] sour gruel prepared from the fermentation of rice-water (कांजिकं).
अवंति N. of a country, north of the Narmadā; its capital was Ujjayinī, also called Avantipurī or Avanti and Viśālā, (cf. Me. 30) situated on the Siprā. It is the western part of Mālvā. In the time of the Mahābhārata the country extended on the south to the banks of the Narmadā and on the west probably to the banks of the Mahi or Myhe. On the north of Avanti lay another principality with its capital Daśapura on the Charmanvati river, which appears to be the modern town of Dholpur, and was the capital of Rantideva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0183-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवन्ति पु० अव--झि । मालवदेशे । स च वृ० स० कर्म्मचक्रविभागे “अथ दक्षिणेन लङ्केत्युपक्रम्य “आक- [] रवणावन्तिकदशपुरनोनर्द्दा” इति उक्तः दक्षिणदेशस्थः । तत्र शिप्रा नदी महाकालनामा शिवमूर्त्तिविशेषः उज्ज- यिनी राजधानी । तत्पुरीपरत्वे स्त्री वा ङीप् । “अवन्तिनाथोऽयमुदग्रबाहुरित्युपक्रम्य “असौ महा- कालनिकेतनस्य वसन्नदूरे किल चन्द्रमौलेः” । “अनेन यूना सह पार्थिवेन शिप्रातरङ्गानिलकम्पि- तासु विहर्त्तुम्? च रघौ तथावर्ण्णितम् । ज्योतिर्वि० विक्रमनृपवर्ण्णने “यद्राजधान्युज्जयिनी महापुरी सदा महाकालमहेशयोगिनी । समाश्रिता प्राण्य- पवर्गदायिनी श्रीविक्रमार्कोऽवनिपो जयत्यपि” तस्मिन् सदा विक्रममेदिनीशे विराजमाने शमवन्तिकायाम् । सर्व्वप्रजामण्डलसौख्यसम्प्रद्बभूव सर्व्वत्र च वेदकर्म” । तथाच अवन्ती उज्जयिनी च नामान्तरं यथोक्तं सि० शि० । “यथोज्जयिन्याः कुचतुर्थभागे प्राच्यां दिशि स्याद्यम कोटिरेव । ततश्च पश्चान्न भवेदवन्ती लङ्कैव तस्याः ककुभि प्रतीच्याम्” । इयञ्च लङ्कास्थानात् मूवृत्तषोडशांशे मेरु पर्य्यन्तगतरेखायां समसूत्रस्थाने स्थिता यथोक्तं तत्रैव । “निरक्षदेशात् क्षितिषोडशांशे भवेदवन्ती गणितेन यस्मात् । तदन्तरं षोडशसंगुणं स्याद्भूमानमस्मात् बहु किं तदुक्त्या” । इंलण्डीयमानचित्रवेदिनस्तु सम सूत्रस्थानात् किञ्चिदन्तरपश्चिमस्थेति वर्ण्णयन्ति । इयञ्च मोक्षपुरी “अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची अवन्तिका । पुरी द्वारवती चैव सप्तैता मोक्षदायिकाः” । पुरा० । भा० उ० प० जम्बुखण्डविभागे जनपदगणनायाम् “कुन्तयोऽवन्तयश्चैव तथैवापरकुन्तयः” इति उक्तेरस्य जन- पदवाचितया इदन्तत्वाच्च ततो भवादौ ञ्य । आवन्त्यः तद्भवादौ त्रि० । बहुषु च तद्राजनि ञ्यस्य लुक् । अवन्तयः तद्देशवासिषु ब० व० । तद्देशनृपे च । स्वार्थोकन् अवन्तीनगर्य्याम् “काशीकाञ्ची अवन्तिका” पुरा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0429-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवन्तिः, पुं, (अव + झिच् ।) अवन्तीदेशः । इति हेमचन्द्रः ॥ नदीविशेषः । इत्युणादिकोषः ॥ यथा, “प्राग्ज्योतिषाः कामरूपा मालवाः स्युरवन्तयः” । इति हेमचन्द्रः ॥ अपि च । “अनूपास्तुण्डिकेराश्च वीतिहोत्रा अवन्तयः । एते जनपदाः ख्याता विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः” ॥ इति मत्स्यपुराणे ९५ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-126-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें