🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:04:23 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निर्णय
nirṇaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निश्चय के (1.5.4) निश्चय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निर्णय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. औचित्य और अनौचित्य आदि का विचार करके किसी विषय के दो पक्षों में से एक पक्ष को ठीक ठहराना । किसी विषय में कोई सिद्धांत स्थिर करना । निश्चय ।
२. वादी और प्रतिवादी की बातों को सुनकर उनके सत्य अथवा असत्य होने के संबंध में कोई विचार स्थिर करना । फैसला । निबटारा । (स्मृतियों में यह चतुष्पाद व्यवहार का अंतिम पाद है) ।
३. मीमांसा में किसी स्थिर सिद्धांत से कोई परिणाम निकालना ।
४. हटाना । दूर करना (को॰) । यौ॰—निर्णयपाद = दे॰ 'निर्णय-२' ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्णय &c. See निर्-णी.
निर्-˚णय m. taking off, removing, Mn.; MBh.; Kāv. &c.
complete ascertainment, decision, determination, settlement, ib.
(in logic) deduction, inference, conclusion, demonstration
application of a conclusive argument
(in law) sentence, verdict (cf. -पाद below)
(in rhet.) narration of events, Sāh.
discussion, consideration (= विचार), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (555,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्णयः, निर्णीत, निर्णेतृ &c. See under निर्णी.
निर्णयः 1 Removing, removal. --2 Complete ascertainment, decision, affirmation, determination, settlement; संदेहनिर्णयो जातः Ś. 1. 28; Ms. 8. 301, 409; 9. 250, Y. 2. 10; हृदयं निर्णयमेव धावति Ki. 2. 29. --3 Deduction, inference, conclusion, demonstration (in logic). --4 Discussion, investigation, consideration. --5 Sentence, verdict, judgment; सर्वज्ञस्याप्येकाकिनो निर्णयाभ्युपगमो दोषाय M. 1. --6 Application of a conclusive argument. --7 (In Rhet.) Narration of events. --Comp. --पादः a sentence, decree, verdict (in law).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0632-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्णय पु० निर् + नी--भावे अच् । १ निश्चये तदमावाग्राहिणि तद्ग्राहिणि ज्ञाने । सन्देहे यथा भावाभावौ [] द्वावेव विषयतया भासेते नैवं निश्चये किन्तु तत्र एकविध एवावभासते । निश्चयत्वं च न जातिः प्रत्यक्षत्वादिना लाङ्कुर्व्यात् किन्तु विषरिताविशेष इत्याकरे स्थितम् । २ विरोधप रहारे मीमांसोक्ते पञ्चावयवन्यायमध्ये ३ च- रमावयवे न्यायोक्ते सन्दिह्य पक्षप्रतिपक्षयोः ४ सा- धनबाधनाभ्यामर्थावधारणे स च गौतमोक्तेषु षोडशसु पदार्थेषु पदार्थभेदः तल्लक्षणादिकं गौ० सू० मा० उक्तं यथा “विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्याषर्थावधारणं निर्णयः” सू० “स्थापना साधनं, प्रतिषेध उपालम्भः, तौ साधनोपा- लम्भौ पक्षपतिपक्षाश्रितौ व्यतिषक्तावनुबन्धेन प्रवर्त्तमानौ षक्षपतिपक्षावित्युच्यते, तयोरन्थतरस्य निवृत्तिरेकतर- स्यावस्थानम् अवश्यम्भावि, यस्यावस्थानं तस्यावधारणं निर्णयः । नेदं पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं सम्भवतीति एको हि प्रतिज्ञातमर्थं हेतुतः स्थापयति प्रतिषिद्धं चोद्धरतीति द्वितीयेन स्थापनाहेतुः प्रतिषिध्यते तस्यैव प्रतिषेघहेतुवोद्ध्रियते स निवर्त्तते तस्य नि- वृत्तौ योऽवतिष्ठते तेनार्थवधारणं निर्णय इति उभा- भ्यामेवार्थावधारणनित्याह । यथा युक्त्या एकस्य सम्भ- वो द्वितीयस्वासम्भवः तावेतौ सम्भवासम्भवौ विमर्शं सह निवर्त्तयतः, उभयसम्भवे उभयासम्भवे त्वनिवृत्तो विमर्श इति । विमृश्येति विमर्शं कृत्वा, सोऽयं विमर्शः पक्ष- प्रतिपक्षाभावद्योत्यं न्थायं प्रवर्त्तयतीत्युपादीयते इति । एतच्च विरुद्धयोरेकधर्मिस्थयोर्नोदव्यं यत्र तु धर्मिसामान्य- मतौ विरुद्धौ धर्मौ हेतुतः सम्भवतः तत्र समुच्चयहेतुतो- ऽर्थस्य तत्त्वामावोपपत्तेः, यथा क्रियावद्द्रव्यमिति सक्ष- णवचने यस्य द्रव्यस्य क्रियायोगो हेतुतः सम्भवति तत् क्रियावत् यस्य न सपावति तदतियमिति, एकधर्मिस्थ- योश्च विरुद्धयोर्युगपङ्गाविनोः कालविकल्पः यथा तदेव द्रव्यं क्रियायुक्तं क्रियावत् अनुत्पन्नोपरतक्रियं पुनरक्रि- यमिति । न चायं निर्णये नियमो विमृश्यैव पक्षप्रति- पक्षाभ्यामर्थावधराणं निर्णय इति किन्त्विन्द्रयार्थसन्नि- कर्षोत्पन्नप्रत्यक्षेऽर्थावधारणं निर्णय इति । परीक्षाविषये तु विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः शास्त्रे वादे च विमर्शवर्जम्” । मीमांसकोक्तस्याधिकरणस्यावय- वाश्च “विषयोऽविषयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरम् । निर्णय श्चेति सिद्धान्तः शास्त्रेऽधिकरखणं स्मृतम्” इत्युक्ताः । “तत्र निर्णयः सिद्धान्तसिद्धविचार्य्यवाक्यतात्पर्य्यावधार- णम्” तत्त्वकौ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4093-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्णयः, पुं, (निर्णयनमिति । निर् + नी + “एरच् ।” ३ । ३ । ५६ । इति भावे अच् ।) अवधार- णम् । तत्पर्य्यायः । निश्चयः २ । इत्यमरः । १ । ५ । ३ ॥ निर्णयनम् ३ निचयः ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, मनुः । १२ । २ । “स तानुवाच धर्म्मात्मा महर्षीन् मानवो भृगुः । अस्य सर्व्वस्य शृणुत कर्म्मयोगस्य निर्णयम् ॥”) विचारः । तत्पर्य्यायः । तर्कः २ गुञ्जा ३ चर्च्चा ४ । इति यिकाण्डशेषः ॥ विरोधपरिहारः । इति मिताक्षरा ॥ चतुष्पादव्यवहारान्तर्गतशेषपादः । फय्सला इति आरवीयभाषा ॥ डिक्री इति इङ्गरेजीयभाषा ॥ तद्बिवरणं यथा । “अथ निर्णयः । तत्र नारदः । यस्योचुः साक्षिणः सत्यां प्रतिज्ञां स जयी भवेत् । अन्धथावादिनो यस्य ध्रुवस्तस्य पराजयः ॥ स्वयमभ्युपपन्नोऽपि स्वचर्य्यावसितोऽपि सन् । क्रियावसन्नोऽप्यर्हेत परं सभ्यावधारणम् ॥ सभ्यैरवधृतः पश्चात् राज्ञा शास्यः स शास्त्रतः ॥’ यस्य वादिनः प्रतिवादिनो वा साक्षिण इत्युप- लक्षणम् । साक्षिलिखितभुक्तिशपथानां मध्ये- ऽन्यतमप्रमाणं यस्य प्रतिज्ञायाः सत्यत्वप्रति- पादकं स एव जयी अन्यथा पराजित इति प्रत्येतव्यम् । स्वयमभ्युपपन्नः आत्मनैवाङ्गीकृत- स्वपराजयः । स्वचर्य्यावसितः कम्पस्वेदवैवर्ण्या- दिना पराजितत्वेनावधृतः । क्रियावसन्नः साक्षादिना प्राप्तपराजयः । परमनन्तरम् । सभ्यावधारणं सभासदां मिलितानामयं परा- जितः इति निर्णयं अर्हेत । स शास्त्रविधिना शास्यः ॥ * ॥ निर्णयस्य फलमाह बृहस्पतिः । ‘प्रतिज्ञाभावनाद्वादी प्राड्विवाकादिपूजनात् । जयपत्रस्य चादानात् जयी लोके निगद्यते ॥’ जयपत्रस्य लेखनप्रकारमाह स एव । ‘यद्वृत्तं व्यवहारेषु पूर्व्वपक्षोत्तरादिकम् । क्रियावधारणोपेतं जयपत्रेऽखिलं लिखेत् ॥ पूर्व्वोत्तरक्रियायुक्तं निर्णयान्तं यदा नृपः । प्रदद्याज्जयिने पत्रं जयप्रत्रं तदुप्यते ॥’ कात्यायनः । ‘अर्थिप्रत्यर्थिवाक्यानि प्रतिसाक्षिवचस्तथा । निर्णयश्च तथा तस्य यथा चावधृतं स्वयम् ॥ एतद्यथाक्षरं लेख्यं यथापूर्व्वं निवेशयेत् । सभासदश्च ये तत्र घर्म्मशास्त्रविदस्तथा ॥’ तवश्च भारोत्तरे क्रिया च पत्रसाक्षादिकं निर्णयो जयपराजयावधारणं निर्णयकालाव- स्थितमध्यस्थाश्च इत्यादिकं सर्व्वं लेखनीयं निरू- पणस्य सन्यक्त्वप्रदर्शनार्थम् । तथाहि भाषो- त्रलेस्वनं हेत्वन्तरेण पुनर्न्यायप्रत्यवस्थान- निषेधार्थम् । बहि न गृहीतमिति मिथ्योत्तरेण पराजितस्य पुनः परिशोधितं मयेति प्रत्यव- स्थानं सम्भवति । प्रमाणलेखनन्तु पुनः प्रमाणा- [] न्तरोपन्यासनिरासार्थम् । तदाह कात्यायनः । ‘क्रियां बलवतीं त्यक्त्वा दुर्ब्बलां योऽवलम्बते । स जयेऽवधृते सभ्यैः पुनस्तां नाप्नुयात् क्रियाम् ॥ निर्णीते व्यवहारे तु प्रमाणमफलं भवेत् । लिखितं साक्षिणो वापि पूर्व्वमावेदितं न चेत् ॥ यथा पक्वेषु धान्येषु निष्फलाः प्रावृषो गुणाः । निर्णीतव्यवहाराणां प्रमाणमफलन्तथा ॥’ निर्णयोत्तरकृन्यमाह मनुः । ‘अर्थे त्वमन्यमानन्तु कारणेन विभावितम् । दापयेद्धनिकस्यार्थं दण्डलेशञ्च शक्तितः ॥’ अमन्यमानं अपलपन्तम् । कारणेन साक्ष्यादि- प्रमाणेन । याज्ञवल्क्यः । ‘ज्ञात्वापराधं देशञ्च कालं बलमयापि वा । वयः कर्म्म च वित्तञ्च दण्डं दण्ड्येषु दापयेत् ॥’ * ॥ मनुः । ‘तीरितं चानुशिष्टञ्च यत्र क्वचन सम्भवेत् । कृतं तद्धर्म्मतो विद्यात् न तद्भूयो निवर्त्तयेत् ॥’ अनुशिष्टं साक्ष्यादिनिर्णीतम् । अतएव तीरितं प्राड्विवाकादिभिः समापितम् । तद्बिवादपदं पुननं निवर्त्तयेदित्यर्थः ॥ यत्र तु तीरितानुशिष्ट- योरप्यधर्म्मकृतत्वम्मत्वा पराजयी पुनर्द्विगुण- दण्डमङ्गीकृत्य प्रत्यवतिष्ठते तत्र पुनर्न्यायदर्शन- माह नारदः । ‘तीरितं चानुशिष्टञ्च यो मन्येत विधर्म्मतः । द
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निर्णय" आता है (22)
संप्रधान विचार । निर्णय । निश्चयजजमेंट फैसला । निर्णय । जैसे,—मामले की सुनवाई हो चुकी, अभी जजमेंट नहीं सुनाया…हलाभला निबटारा । निर्णय । जैसे,—बहुत दिनों से यह पीछे लगा है, इसका भी कुछ हला…इनफिसाल वाद का निर्णय होना । फैसला होनानिश्चय ऐसी धारणा जिसमें कोई संदेह न हो । निःसंशय ज्ञानपरामर्श पकड़ना । खींचना । जैसे, केश परामर्शवागर वारकविवेचन किसी वस्तु की भली भाँति परीक्षा करना । जाँचनानिर्धार निर्धारण संज्ञा पुं॰विनिश्चय निश्चित करना । तय करनासंप्रधारण विचार विवेचनाधर्मव्यवस्था किसी प्रश्न पर अधिकारी विद्वानों द्वारा प्रदत्त धर्मानुमोदित मत या निर…तै † ^१ क्रि॰ वि॰ उतना । उस कदर । उस मात्रा का । जैसे,—अब जै नंबर के बाद …इंसाफ न्याय । अदल । यौ॰—इंसाफपसंद—न्याय चाहनेवाला । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनातजवीज सम्मति । रायनिबेरा छुटकारा । मुक्ति । उद्धार । बचावनिरजोस निचोड़तस्फिया आपस का निपटारा या समझोतानिबटारा निबटाव संज्ञा स्त्री॰निरूवार † संज्ञा पुं॰रेज्योल्यूशन वह नियमित बाकायदा प्रस्ताव जो किसी व्यवस्थापिका सभा या अन्य किसी सभा स…ण हिंदी या संस्कृत वर्णमाला का पंद्रहवाँ व्यंजव । इसका उच्चारण- स्थान मू…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें