🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:14:16 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रभव
prabhava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रभव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उत्पत्ति का कारण । उत्पत्तिहेतु ।
२. उत्पत्तिस्थान । आकर ।
३. जन्म । उत्पत्ति ।
४. सृष्टि । संसार ।
५. जल का निर्गम स्थान । वहाँ स्थान जहाँ से कोई नदि आदि निकले । उदगम ।
६. प्रभाव । पराक्रम ।
७. साठ संवत्सरों में एक संवत्सर । इस संवत्सर में वृष्टि अधिक होती है और प्रजा निरोग और सुखी रहती है ।
८. विष्णु का एक नाम (को॰) । मूल (को॰) ।
१०. ऋद्धि । सौभाग्य । उदय । अभ्युदय (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-भव &c. See under प्र-√ भू.
प्र-भव mfn. prominent, excelling, distinguished, RV.
प्र-भव m. production, source, origin, cause of existence (as father or mother, also ‘the Creator’), birthplace (often ifc., with f(आ). , springing or rising or derived from, belonging to), Up.; Mn.; MBh. &c.
प्र-भव m. might, power (= प्र-भाव), L.
N. of a Sādhya, Hariv.
of Viṣṇu, A.
of sev. men, HPariś.
N. of the first or 35th year in a 60 years' cycle of Jupiter, Var.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (683,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रभव a. 1 Excellent, distinguished. --2 Superior, powerful. --वः 1 Source, origin; अनंतरत्नप्रभवस्य यस्य Ku. 1. 3; अकिंचनः सन् प्रभवः स संपदां 5. 77; R. 9. 75. --2 Birth, production. --3 The source of a river; तस्या एवं प्रभवमचलं प्राप्य गौरं तुषारैः Me. 52. --4 The operative cause, origin of being (as father, mother &c.); तमस्याः प्रभवमवगच्छ Ś. 1. --5 The author, creator; Ku. 2. 5. --6 Birthplace. --7 Power, strength, valour, majestic dignity (= प्रभाब q. v.). --8 An epithet of Viṣṇu. --9 (At the end of comp.) Arising or originating from, derived from; सूर्यप्रभवो वंशः R. 1. 2; Ku. 3. 15.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0753-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रभव पु० प्रभवत्यस्मात् “भुवः प्रभवः” पा० भूकर्त्तुरपादने वाच्ये अप् । १ प्रथमप्रकाशस्थाने २ अन्यतः सिद्धस्य प्रथमोपलम्भस्थाने हेमच० ३ मूले ४ मुनिभेदे ५ जन्म० हेतौ । भावे अप् । ६ जन्मनि । करणे अप् । ७ परा- क्रमे मेदि० । ८ षष्टिवत्सरमध्ये वत्सरभेदे तत्फलमुक्तं ज्यो० त० भविष्यपु० “बहुतोयास्तथा मेघा बहुशस्या च मेदिनी । बहुक्षीरास्तथा गावी व्याधिरोग विवर्जिताः । प्रशान्ताः पार्थिवाश्चैव प्रभवे परिकीर्त्तिता” । ९ विष्णौ पु० “संभवो भावनो भर्त्ता प्रभवः प्रभुरीश्वरः” विष्णुस०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4473,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रभवः, पुं, (प्रभवत्यस्मादिति । प्र + भू + “अक- र्त्तरि च कारके” इत्यधिकारात् अपादानार्थे । “ऋदोरप् ।” ३ । ३ । ५७ । इति अप् ।) जन्महेतुः । पित्रादिः । आद्योपलब्धिस्थानम् । आद्योपलब्धये प्रथमज्ञानार्थं यत् स्थानं देशः सः । यथा । वाल्मीकिः श्लोकप्रभवः । हिमवान् गङ्गाप्रभवः । इत्यमरभरतौ ॥ अपां मूलम् । मुनिभेदः । इति हेमचन्द्रः ॥ पराक्रमः । इति मेदिनी । वे, ४१ ॥ जन्म । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, कुमारे । ५ । ८१ । “विवक्षता दोषमपि च्युतात्मना त्वयैकमीशं प्रति साधु भाषितम् । यमामनन्त्यात्मभुवोऽपि कारणं कथं स लक्ष्यप्रभवो भविष्यति ॥” सृष्टिः । यथा, देवीभागवते । १ । १६ । २ । “महाशक्त्या प्रभावेन त्वं मां विस्मृतवान् पुरा । प्रभवे प्रलये जाते भूत्वा भूत्वा पुनः पुनः ॥” साध्यभेदः । यथा, हरिवंशे । १९६ । ४४ । “धर्म्माल्लक्ष्म्युद्भवः कामः साध्यासाध्यान् व्यजा- यत । प्रभवं च्यवनञ्चैवमीशानं सुरभीन्तथा ॥” त्रि, प्रभूतः । यथा, ऋग्वेदे । २ । ३८ । ५ । “नानौकांसि दुर्य्यो विश्वमायुर्वि तिष्ठते प्रभवः शोको अग्नेः ॥” “प्रभवः प्रभूतो अग्नेः शोकस्तेजः ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-281-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें