🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:15:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चराचर
carācara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चलने वाला (जंगम) (3.1.73) चरिष्णु · जंगम · चर · त्रस · इंग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चराचर वि॰ [सं॰]
१. चर और अचर । जड़ और चेतन । स्थावर और जंगम । उ॰—त्रिभुवन हार सिंगार भगवती सलिल चराचर जाकै ऐन । सूरजदास विधाता के तप प्रकट भई सतन सुखदैन ।—सूर (शब्द॰) ।
२. जगत् । संसार ।
३. कौड़ी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. चराचर mfn. movable and immovable, locomotive and stationary, moving and fixed (as animals and plants), Mn. i, iii; Bhag. x f.; R.; BhP.
चराचर n. the aggregate of all created things whether animate or inanimate, world, Mn.; Yājñ.; Bhag.; R.; BhP.
2. चराचर mfn. (√ चर् redupl. Pāṇ. vi, 1, 12, Vārtt. 6; vii, 4, 58, Pat.) moving, locomotive, running, RV. x, 85, 11; VS. xxii; ŚBr.
चराचर n. Cypraea moneta, L.
चराचर &चराच्˚. See √ चर्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (389,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चराचर त्रि० चर--अच् नि० । १ जङ्गमे । २ आकाशे धरणिः । चरश्चाचरश्च समाहारद्व० । ३ स्थावर- जङ्गमरूपे जगति न० मेदि० । “त्वया विसृज्यते विश्वं जगदेतच्चराचरम्” देवीमा० । “एवं स जाग्रत् स्वप्नाभ्यामिदं विश्वं चराचरम्” मनुः । इतरेतरद्व० । ४ चरे अचरे च त्रि० । “सर्वे भावाश्चराचराः” रामा० कि० ४३ । ४४ श्लो०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2901,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चराचरं, क्ली, (चराचरयोः समाहारः ।) जगत् । इति मेदिनी । रे, २६० ॥ (तथा च मनुः । १ । ५७ । “एवं स जाग्रत्स्वप्नाभ्यामिदं सर्व्वं चराचरम् । सञ्जीवंयति चाजस्रं प्रमापयति चाव्ययः ॥”) आकाशः । इति धरणी ॥ जङ्गमाजङ्गमम् । यथा, देवीमाहात्म्ये । “तया विसृज्यते विश्वं जगदेतच्चराचरम् ॥”
चराचरः, त्रि, (चरश्चलं आचरो व्यवहार- चेष्टादिकं तौ विद्येतेऽस्मिन् ।) जङ्गमः । इत्य- मरः । ३ । १ । ७४ ॥ इङ्गः । इति विश्वः ॥ इष्टः । इति हेमचन्द्रः ॥ कपर्द्दके पुं । इति राजनिर्घण्टः ॥ (चरतीति चरो जङ्गमः अचरः स्थावरः । चरेण सह अचरः । स्थावरजङ्गमः । यथा, भागवते । ३ । ६ । ९ । “चुक्षोभान्योन्यमासाद्ययस्मिंल्लोकाश्चराचराः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-435-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चराचर" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें