🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:45:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जंगम
jaṃgama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चलने वाला (जंगम) (3.1.73) चरिष्णु · चर · त्रस · इंग · चराचर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जंगम १ वि॰ [सं॰ जङ्गम]
१. चलने फिरनेवाला । चलता फिरता । चर । उ॰—पुष्पराशि समान उसकी देख पावन कांति । भूप को होने लगी जंगम लता की भ्रांति ।—शकुं॰, पृ॰ ७ ।
२. जो एक स्थल से दूसरे स्थल पर लाया जा सके । जैसे, जंगम संपति, जंगम दिष ।
३. गमनशील प्राणी से उत्पन्न या प्राणिजन्य ।
जंगम २ संज्ञा पुं॰ दाक्षिणात्य लिंगायत शैव संप्रदाय के गुरु । विशेष—ये दो प्रकार के होते हैं—विरक्त और गृहस्थ । विरक्त सिर पर जटा रखते हैं और कौपीन पहनते हैं । इन लोगों का लिंगायती में बड़ा मान है ।
३. गमनशील यति । जोगी । उ॰—कहैं जंगम तुं कौन नर क्यों आगम ह्याँ कीन ।—पृ॰ रा॰, ६ ।२२ ।
४. जाना । गमन । उ॰—तिन रिषि पूछिय ताहि, कवन कारन इत अंगम । कवन थान, किहि नाम, कवन दिसि करिब सु जगंम ।—पृ॰ रा॰, १ ।५६१ ।
जंगम विष संज्ञा पुं॰ [सं॰ जङ्गमविष] वह विष जो चर प्राणियों कि दंश, आघात या विकार आदि से उत्थन्न हो । षिशेष—सुश्रुत ने सोलह प्रकार के जंगम विष माने हैं—द्दष्टि, निःश्वास, दंष्ट्रा, नख, मूत्र, पुरीष, शुक्र, लाला, आर्तव, आल (आड़), मुखसंदेश, अस्थि, पित्त, विशद्धित, शूक और शव या मृत देह । उदाहरण के लिये जैसे, दिव्य सपँ के श्वास में विष; साधारण सर्प के दंशन में विष; कुत्ते, बिल्ली, बंदर, गोह आदि के नख और दाँत में विष; बिच्छू, भिड़, सकुची मछली आदि के आड़ में विष होता हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जङ्गम mf(आ)n. (Nir. v, 3; ix, 13; √ गम्, Intens.) moving, locomotive (opposed to stationary, स्थावर or स्थिर), living, AitUp. v, 3; Mn.; MBh. &c.
(ifc. f. आ) a living being, MBh.; BhP. i, 17, 34
(with विष, venom) coming from living beings (opposed to poison), MBh. i, 5019; Suśr.
जङ्गम m. pl. N. of a Śaiva sect, Śaṃkar. iv, 28.
जङ्गम ˚मन. See जग.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (408,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जंगम a. [गम्-यङ् अच्] 1 Moving, living, moveable (opp. immovable स्थावर); चिताग्निरिव जंगमः R. 15. 16; शोकाग्निरिव जंगमः Mv. 5. 20; Ms. 1. 41. --2 Derived from living beings. --मं A moveable thing; R. 2. 44. --Comp. --इतर a. immovable. --कुटी an umbrella.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0503-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जङ्गम त्रि० गम--यड्--अच् । सततगतियुते । “शरीरिणां स्थावरजङ्गमानाम” कुमा० “गुल्मैः स्थावरजङ्गमैः” मनुः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3012,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जङ्गमः, त्रि, (पुनः पुनर्गच्छतीति । गम् + यङ् + अच् ।) अस्थावरः । गतिशक्तिविशिष्टः । तत्- पर्य्यायः । चरिष्णुः २ चरः ३ त्रसः ४ इङ्गः ५ चराचरः ६ । इत्यमरः । ३ । १ । ७४ ॥ (यथा, रघौ । २ । ४४ । “मान्यः स मे स्थावरजङ्गमानां सर्गस्थितिप्रत्यवहारहेतुः ॥” “ओषधयस्तावद्बिविधाः स्थावरा जङ्गमाश्च ।” “जङ्गमास्त्वपि चतुर्व्विधा जरायुजाण्डजस्वेद- जोद्भिज्जाः । तत्र पशु-मनुष्य-व्यालादयो जरा- युजाः । खग-सर्प-सरीसृप-प्रभृतयोऽण्डजाः । कृमिकीटपिपीलिकाप्रभृतयः स्वेदजाः । इन्द्र- गोपमण्डूकभृतय उद्भिज्जाः ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने प्रथमेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-502-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जंगम" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें