🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:09:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

त्रस
trasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चलने वाला (जंगम) (3.1.73) चरिष्णु · जंगम · चर · इंग · चराचर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
त्रस १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जैन मत के अनुसार एक प्रकार के जीव । इन जीवों के चार प्रकार हैं—(क) द्वींद्रिय अर्थात् दो इंद्रियोंवाले जीव ।(ख) त्रींद्रिय अर्थात् तीन इंद्रियोंवाले जीव । (ग) चतुरिंद्रिय अर्थात् चार इंद्रियोंवाले जीव और (घ) पंचेंद्रिय अर्थात् पाँच इंद्रियोंवाले जीव ।
२. जंगल । वन ।
३. जंगम ।
४. त्रसरेणु ।
त्रस २ वि॰ सचल । जेगम [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्रस mfn. moving
त्रस n. the collective body of moving or living beings (opposed to स्थावर), MBh. xii f.; Jain.
त्रस m. ‘quivering’, the heart, L.
त्रस n. a wood, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (457,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्रस a. [त्रस्-घञर्ये क] Moveable, locomotive. --सः The heart. --सं 1 A wood, forest. --2 Animals. --3 The aggregate of moving or living beings. --4 Animals and men. --Comp. --रेणः {1} an atom, the mote or atom of dust which is seen moving in a sunbeam; cf. जालांतरगते भानौ सूक्ष्मं यद्दृश्यते रजः । प्रथमं तत्प्रमाणानां त्रसरेणुं प्रचक्षते ॥ Ms. 8. 132; also Y. 1. 361. {2} N. of one of the wives of the sun.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0548-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्रस गतौ ग्रहे निषेधे च चुरा० उभ० सक० सेट् । त्रसयति ते अतित्रसत् त ।
त्रस भासे बा चुरा० उभ० पक्षे भ्वा० पर० अक० सेट् इदित् । त्रिंसयति ते त्रंसति अतत्रंसत् त अत्रंसीत् ।
त्रस भये वा दिबा० पक्षे भ्वा० पर० अक० सेट् । त्रसति अत्रा- सीत् अत्रसीत् त्रत्रास फणा० त्रेसतुः तत्रसतुः । ईदित् त्रस्तः । तस्य दिवादित्वे सार्वधातुके श्यन् । त्रस्यति । “त्रस्यन्ती चलशफरीविघट्टितोरुः” माघः “त्रस- त्तुराद्रिसुताससंभ्रमस्वयंग्रहाश्लेघसुखेन निष्क्रियाम्” “मुहुरत्रसद्भिरपि यत्र गौरवात्” माघः । “त्रस्यन् वै जा- यमानेभ्यः” भट्टिः । “ततो रामेति चक्रन्दुस्त्रेसुः परिदिदेविरे” भट्टिः “कपेरत्रासिषुर्नादान् मृगाः सिंहध्वनेरिव” भट्टिः । “राक्षसस्य न चात्रासीत् प्रनष्टु- मयतिष्ट च” भट्टिः । उद् + उत्कटत्रासे । “बालानुत्त्रासयन्ति ह” हरिवं० ३२७७ ।
त्रस त्रि० त्रस--भये आधारे घञर्थे क । १ वने त्रिका० । त्रस- गतौ अच् । २ जङ्गमे त्रि० अमरः । त्रसरेणुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3360,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्रस, क धृतौ । ग्रहे । निषेधे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-परं-सकं-सेट् ।) एतदाद्याश्चत्वारो रेफ- युक्ताद्याः । क, त्रासयति मृगं व्याधः वधति गृह्णाति निराकरोति वा इत्यर्थः । इति दुर्गा- दासः ॥
त्रस, इ कि भासि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- पक्षे भ्वां-परं-अकं-सेट् ।) इ, त्रंस्यते । कि, त्रंसयति त्रंसति । भासि दीप्तौ । इति दुर्गादासः ॥
त्रस, ई ण भये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- परं-अकं-सेट् । ईदित्वात् अनिड्निष्ठः ।) ई, त्रस्तः । ण, त्रेसतुः तत्रसतुः । त्रसति । इति दुर्गादासः ॥
त्रस, य ई भये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवां- परं-अकं-सेट् । ईदित्वादनिड्निष्ठः ।) य, त्रस्यति । ई, त्रस्तः । इति दुर्गादासः ॥
त्रसं, क्ली, (त्रस्यति बिभेत्यस्मिन् इति । त्रस- भये + घञर्थे कः ।) वनम् । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥
त्रसः, त्रि, (त्रसतीति । त्रस भये + पचाद्यच् ।) जङ्गमः । इत्यमरः । ३ । १ । ७४ ॥ (यथा, महाभारते । १२ । ९ । १९ । “ऋजुः प्रणिहितो गच्छंस्त्रसस्थावरवर्ज्जकः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-653-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें