🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:46:54 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चर
cara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चलने वाला (जंगम) (3.1.73) चरिष्णु · जंगम · त्रस · इंग · चराचर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. राजा की ओर से नियुक्त किया हुआ वह मनुष्य जिसका काम प्रकाश या गुप्त रूप से अपने तथा पराए राज्यों की भीतरी दशा का पता लगाना हो । गूढ पुरुष । उ॰—पठए अवध चतुर चर चारी ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. किसी विशेष कार्य के लिये कहीं भेजा हुआ आदमी । दूत । कासिद ।
३. वह जो चले । जैसे,—अनुचर, खेचर निशिचर ।
४. ज्योतिष में देशांतर जिसकी सहायता दिनमान निकालने में ली जाती है ।
५. खंजन पक्षी ।
६. कौडी । कपर्दिका ।
७. मंगल । भौम ।
८. पास से खेला जानेवाला एक प्रकार का जूआ ।
९. नदियों के किनारे या संगमस्थान पर की वह गीली भूसि जो नदी के साथ बहकर आई हुई मिट्टी के जमने से बनती है ।
१०. दलदल । कीचड़ ।
११. नदियों के बीच में बालू का बना हुआ टापू ।
चर २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰]
१. छिछला पानी ।—(लश॰) ।
२. नदी का तट ।—(लश॰) ।
३. नाव या जहाज में एक मूढे़ अर्थात् आड़ी लगी हुई लकड़ी के बाहर की ओर निकले हुए भाग मे दूसरे मूढे़ के बीच का स्थान ।—(लश॰) ।
चर ३ वि॰ [सं॰]
१. आपसे आप चलनेवाला । जंगम । जैसे,—चर जीव, चराचर ।
२. एक स्थान पर न ठहरनेवाला । अस्थिर । जैसे,—चर राणि । चर नक्षत्र ।
३. खानेवाला । आहार करनेवाला ।
चर ४ संज्ञा [अनु॰] कागज, कपड़े आदि के फटने का शब्द । विशेष—खट, पट आदि शब्दों के समान इसका प्रयोग भी 'से' विभक्ति के साथ ही क्रि॰ वि॰ वत् होता है अतः इसका लिंगविचार व्यर्थ है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चर mfn. (g. पचादि) moving, locomotive (as animals opposed to plants, or as the Karaṇas in astrol.), VPrāt.; ŚvetUp. iii, 18; Mn. vii, 15; MBh. &c.
(= संचारिन्) forming the retinue of any one, BhP. iv, 29, 23
movable, shaking, unsteady, W.
ifc. going, walking, wandering, being, living, practising (e.g. अधश्-, अन्त-, अन्तरिक्ष-, अप्-, आदाय-, उदके-, &c.; cf. Pāṇ. iii, 2, 16)
चर mf(ई)n. ifc. (Pāṇ. v, 3, 53 f.; vi, 3, 35 f.) having been formerly (e.g. आढ्य-, देवदत्त-, qq.vv.; अ-दृष्ट- or नदृष्ट-, ‘not seen before’, Kathās. [once f. irr. आ, lx, 58] Sarvad. iii, 16; vii, 19; अन्-आलोकित- id., Bālar. iv, 54/55)
चर m. a spy, secret emissary or agent, Mn. vii, 122; Hariv. 10316; R. &c.
= चरट, L.
the small shell Cypraea moneta, L.
the wind, air, BhP. x, 14, 11
the planet Mars, L.
a game played with dice (similar to backgammon), L.
a cowrie, W.
‘passage’, see अ-, दुश्-
चर n. (in astron.) ascensional difference, Gol. vii
(in astron., read, ‘the difference of time between the rising of a heavenly body at Laṅkā or Ceylon, over which the first meridian passes, and that of its rising at any partic. place’).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (389,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चर a. (री f.) [चर्-अच्] 1 Moving, going, walking; grazing &c.; धर्मारण्यचरेषु प्राणिषु Ś. 5. 9 --2 Following, practising (at the end of comp.). --3 Trembling, shaking. --4 Moveable; see चराचर below; Ms. 3. 201; Bg. 13. 15. --5 Animate; Ms. 5. 29; 7. 15. --6 (Used as an affix) formerly, late; आढ्यचर ‘one who was formerly rich’; so देवदत्तचरः अध्यापकचर late teacher &c. --रः 1 A spy. --2 A wagtail. --3 A game played with dice and men. --4 A cowrie. --5 The planet Mars. --6 (Hence) Tuesday. --7 The seventh Karaṇa in astrology. --8 The Karaṇas taken collectively. --9 The difference of time between two meridians. --10 The first, fourth, seventh, and tenth signs of the zodiac. --Comp. --अचर a. {1} moveable and immovable; चराचराणां भूतानां कु क्षिराधारतां गतः Ku. 6. 67; 2. 5; Bg. 11. 43. {2} wished, desired. {3} shaking, trembling. --(रं) {1} the aggregate of all created things, the world; Ms. 1. 57, 63; 3. 75; Bg. 11. 7; 9. 10. {2} the sky, the atmosphere. {3} heaven. --(री) a young woman. --द्रव्यं moveables, goods and chattels. --पुष्टः a mediator. --भं, --भवनं a varying sign of the zodiac; i. e. the first, fourth, seventh and tenth. --मूर्तिः f. an idol which is carried about in procession.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0486-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चर, गमने । अदने । आचारे । इति कविकल्प- द्रुमः ॥ (भ्वां-परं-सकं-सेट् ।) चरति । इति दुर्गादासः ॥
चर, क संशीत्यसंशीत्योः । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-परं-सकं-सेट् ।) संशीतिः संशयः । असं- शीतिरसंशयः । क, विचारयति यो धर्म्ममिति हलायुधः । चर असंशये । इति प्राञ्चः । केचित्तु संशये इति पठित्वा संशये हि विचा- रणा स्यादित्याहुः । इति दुर्गादासः ॥
चरः, पुं, (चरति स्वपरराष्ट्रस्य शुभाशुभज्ञानाय भ्राम्यतीति । चर + अच् ।) राष्ट्रादेः शुभा- शुभादिज्ञानार्थं राज्ञा सगोपनं नियुक्तः पुरुषः । परतत्त्वज्ञानार्थभ्रमणकर्त्ता । तत्पर्य्यायः । यथार्हवर्णः २ प्रणिधिः ३ अपसर्पः ४ चारः ५ स्पशः ६ गूढपुरुषः ७ । इत्यमरः । २ । ८ । १३ ॥ अपसर्पकः ८ प्रतिष्कः ९ प्रतिष्कसः १० गुप्त- गतिः ११ मन्त्रगूढः १२ हितप्रणीः १३ । इति शब्दरत्नावली ॥ उदास्थितः १४ । इति जटा- धरः ॥ तत्राद्यौ भिक्षुबणिगादिवेशेन नित्य- स्थायिनि चरे । पञ्च स्वदेशपरदेशभ्रमणशीले इत्यन्ये । इति भरतः ॥ * ॥ तस्य लक्षणं यथा, -- [] “विवस्वानिव तेजोभिर्नभस्वानिव वेगतः । राजा चरैर्ज्जगत् सर्व्वं प्राप्नुयाल्लोकसम्मतैः ॥ तर्केङ्गितज्ञः स्मृतिमान् स्वीयभावाप्रकाशकः । क्लेशायाससहो दक्षः सर्व्वत्र भयवर्जितः ॥ सुभक्तो राजसु तथा कार्य्याणां प्रतिपत्तिमान् । नृपो निहन्याच्चारेण परराष्ट्रं विचक्षणः ॥ कालज्ञो मन्त्रकुशलान् संवत्सरचिकित्सकान् । तथान्यानपि युञ्जीत समर्थान् शुद्धचेतसः ॥ अक्रुद्धांश्च तथालुब्धान् दृष्टार्थान् तत्त्वभाषिणः । पाषण्डिनस्तापसादीन् परराष्ट्रे नियोजयेत् ॥ स्वदेशपरदेशज्ञान् सुशीलान् सुविचक्षणान् । वार्त्ताहर्य्यान् बहूंश्चैव चराणां विनियोजयेत् ॥ नैकस्य वचने राजा चारस्य प्रत्ययं वहेत् । द्वयोः सम्बन्धमाज्ञाय तद्युक्तं कार्य्यमारभेत् ॥ तस्माद्राजा प्रयुञ्जीत चरान् बहुमुखान् बहून् । नीरेतोवामनाः कुब्जास्तद्बिधा ये च कारवः ॥ भिक्षुक्यश्चारणा दास्यो मालाकार्य्यः कलाविदः । अन्तःपुरगतां वार्त्तां निर्हरेयुरलक्षिताम् ॥ प्रकाशश्चाप्रकाशश्च चरस्तु द्विविधो मतः । अप्रकाशोऽयमुद्दिष्टः प्रकाशो दूतसंज्ञकः ॥” इति भोजराजकृतयुक्तिकल्पतरुः ॥ * ॥ अक्षद्यूतभेदः । भौमः । चलः । इति मेदिनी । रे, ३० ॥ खञ्जनपक्षी । इति शब्दमाला ॥ कपर्द्दकः । इति राजनिर्घण्टः ॥ मेषकर्कटतुला- मकरलग्नानि । इति ज्योतिषम् ॥ अस्थिर- विभूतिमित्रं चलमटनं स्खलितनियममपि चरभे । इति दीपिका ॥ (यथा, तिथितत्त्वे । “चरलग्ने चरांशे वा स्थापनञ्च विसर्ज्जनम् ॥” जङ्गमे, त्रि । यथा मनुः । ७ । १५ । “तस्य सर्व्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणिच ॥” तथाच चरके सूत्रस्थाने २७ अध्याये । “चरः शरीरावयवाः स्वभावो धातवः क्रिया । लिङ्गं प्रमाणं संस्कारो मात्रा चास्मिन् परीक्ष्यते ॥ चरोऽनूपजलाकाशधन्वाद्यो भक्षसंविधिः । जलजानूपजाश्चैव जलानूपचराश्च ये ॥ गुरुभक्ष्याश्च ये सत्त्वाः सर्व्वेते गुरवः स्मृताः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-434-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चर" आता है (25)
चरक दूत । कासिद । चरजंगम चलने फिरनेवाला । चलता फिरता । चरसूची चर । भेदियास्पश चर । दूतप्रतिष्क दूत । चरवार्तायन गुढ़ पुरुष । प्रणिधि । चरप्रतिष्कस चर । दूतरभू दूत । चरसचल वह वस्तु जिसमें गति की सामर्थ्य हो । सचर । चर । जंगमहलकार दूत । चरमनकूला वि स्त्री॰ स्थिर या स्थावर का उलटा । चर । यौ॰—जायदाद मनकूला = चर संपत्…बालूचरा वह भूमि जिसपर बहुत उथला या छिछला पानी भरा हो । चर । (लश॰)नद्यत्सृष्ट वह स्थान जो नदी के हट जाने से निकल आया हो । चर । गंगबरारदूत वह मनुष्य जो किसी विशेष कार्य के लिये अथवा कोई समाचार पहुँचाने या लाने…खंजन एक प्रसिद्ध पक्षी । खँड़रिच । विशेष—इसकी अनेक जातियाँ एशिया, युरोप, और…पायिक पादातिक । पैदल सिपाहीपुलिन वह सीड़ या कीचड़ की जमीन जिसपर से पानी हटे थोड़े ही दिन हुए हों । पानी…संस्थ निज देशवासी । स्वदेशवासी । अपने देश कावार्त्तिक किसी ग्रंथ के उक्त, अनुक्त और दुरुक्त अर्थों का स्पष्टार्थकारी विवेचक …उदास्थित नियुक्ति । काम पर लगाया हुआप्रजवी गतिशील । तीव्र गतिवालाप्रतिकष नेताहेरा † संज्ञा स्त्री॰गुरगा गुरु का अनुगामी । चेला । शिष्यस्काउट समाजसेवा के उद्देश्य से विद्यार्थियों का एक प्रकार का सैनिक ढंग का संघ…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें