🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:19:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रणिधि
praṇidhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रणिधि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भेदिया । गुप्तचर । गोइंदा ।
२. प्रार्थना ।
३. माँगना ।
४. भेद लेना ।
५. रहस्य जानना (को॰) ।
५. पीछे पीछे चलनेवाला । अनुगत । अनुचर (को॰) ।
६. अवधान । ध्यान । सावधानी (को॰) ।
७. हाथी की हाँकने की एक विधि (को॰) ।
८. चर या जासूस भेजना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚णिधि m. watching, observing, spying, MBh.
sending out (spies or emissaries), R.
a spy, secret agent, emissary, Mn.; MBh. &c. (˚धी-√ भू, to become a spy, Pañcat.)
an attendant, follower, L.
care, attention, L.
asking, solicitation, request, SaddhP.
prayer, Divyāv.
N. of a son of Bṛhad-ratha, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (660,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रणिधिः 1 Observing, spying out. --2 Sending out spies. --3 A spy, an emissary; Ku. 3. 6; R. 17. 48; Ms. 7. 153; 8. 182. --4 An attendant, a follower. --5 Care, attention. --6 Solicitation, entreaty, request.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0731-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रणिधि पु० प्रणिधीयते प्र + नि + धा-कि । १ गुप्तचरे अमरः । २ अनुचरे च । भावे कि । ३ याचने ४ अवधाने च मेदि० । काश्यपस्य वृहद्रथस्य ५ पुत्रभेदे भा० व० २१९ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4436,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रणिधिः पुं, (प्रणिधीयते इति । प्र + नि + धा + किः ।) चरः । (यथा, देवीभागवते । ५ । ३ । ९ । “प्रणिधिं प्रेषयामास हयारिस्तु शचीपतिम् ॥”) प्रार्थनम् । इत्यमरः । ३ । ३ । ९९ ॥ अवधानम् । इति भरतः ॥ (बृहद्रथपुत्त्रः । यथा, महा- भारते । ३ । २१९ । ९ । “बृहद्रथस्य प्रणिधिः कश्यपस्य बृहत्तरः । भानुरङ्गिरसो धीर ! पुत्त्रो वर्च्चस्य सौरभः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-252-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "प्रणिधि" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬