🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:04:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चरक
caraka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चरक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दूत । कासिद । चर ।
२. गुप्चर । भेदिया । जासूस ।
३. वैद्यक के एक प्रधान आचार्य जो शेषनाग के अवतार माने जाते हैं, और जिनका रचा हुआ 'चरकसंहिता' वैद्यक का सर्वमान्य ग्रंथ है । इसके उपदेशक अत्रिपुत्र पुनर्वसु ग्रंथकर्ता अग्निवेश ओर प्रतिसंस्कारक चरक हैं ।
४. मुसाफिर । बटोही । पथिक ।
५. दे॰ चटक
६. चकरसंहिता नाम का ग्रंथ ।
७. बौद्धों का एक संप्रदाय ।
८. भिखमंगा । भिक्षुक ।
चरक २ संज्ञा स्त्री॰ एक प्रकार की मछली । उ॰—मारे चरक चाल्ह पर हासी । जल तजि कहाँ जारिं जलवासी ।—जायसी (शब्द॰) ।
चरक ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ चक्र] कुष्ठ का दाग । सफेद दाग । फूल ।
चरक ४ † संज्ञा पुं॰ [अनु॰] फटना । दरकना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चरक m. a wanderer, wandering religious student, ŚBr. xiv; Pāṇ. v, 1, 11; Lalit. i, 28
a spy, Naiṣ. iv, 116
a kind of ascetic, VarBṛ. xv, 1
a kind of medicinal plant, L.
N. of a Muni and physician (the Serpent-king Śeṣa, who was the recipient of the Āyur-veda; once on visiting the earth and finding it full of sickness he became moved with pity and determined to become incarnate as the son of a Muni for alleviating disease; he was called Caraka because he had visited the earth as a kind of spy or चर; he then composed a new book on medicine, based on older works of Agni-veśa and other pupils of Ātreya, Bhpr.)
N. of a lexicographer
चरक m. pl. (cf. Pāṇ. iv, 3, 107) N. of a branch of the black Yajur-veda (the practises and rites enjoined by which are different in some respects from those in ŚBr.), ŚBr. iv; Lāṭy. v, 4, 20; Sch. on VS. & ŚBr.; VāyuP. i, 61, 10
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (389,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चरकः 1 A spy. --2 A wandering mendicant, a vagrant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0486-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चरक पु० चरएव स्वार्थे क संज्ञायां कन् वा । १ चरे दूत- भेदे । २ आयुर्वेदकारकमुनिभेदे पु० । “देवाकर्ण्णय सुश्रु- तेन चरकस्योक्तेन जानेऽखिलं स्यादस्या नलदं विना न दलने तापस्य कोऽपि क्षमः” नैष० । मन्त्रियैद्योयोरेक- रूपोक्तौ । चरकनामनिरुक्तिः आयुर्वेदशब्दे ७८० पृ० दुर्शिता । ३ तत्कृते ग्रन्थे च भाबप्रका० तत्र च [] ग्रन्थे सूत्रस्थानं निदानस्थानं विमानस्थानं शारीर- स्थानम् इन्द्रियस्थानं चिकित्सितस्थानं कल्पस्थान सिद्धिस्थानम् इत्यष्टौ स्थानानि । ४ पर्पटे राजनि० । ५ चक्रकरे ६ भिक्षौ शब्दार्थचि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2900-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चरकः, पुं, (चर एव । स्वार्थे कन् ।) चारः । इत्युणादिकोषः ॥ पर्पटः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (चरति गच्छति वेत्ति वेदवैद्यकादीनि सर्व्व- शास्त्राणीति । चर + अच् ततः कन् च । यद्वा चर इव महीवृत्तं द्रष्टुमागतः । चर + इवार्थे कन् ।) मुनिविशेषः । तत्कृततन्नामकग्रन्थः । तयोरुत्पत्तिर्यथा, -- “यदा मत्स्यावतारेण हरिणा वेद उद्धृतः । तदा शेषश्च तत्रैव वेदं साङ्गमवाप्तवान् ॥ अथर्व्वान्तर्गतं सम्यगायुर्व्वेदञ्च लब्धवान् । एकदा स महीवृत्तं द्रष्टुं चर इवागतः ॥ तत्र लोकान् गदैर्ग्रस्तान् व्यथया परिपीडितान् । स्थलेषु बहुषु व्यग्रान् म्रियमाणांश्च दृष्टवान् ॥ तान् दृष्ट्वातिदयायुक्तस्तेषां दुःखेन दुःखितः । अनन्तश्चिन्तयामास रोगोपशमकारणम् ॥ संचिन्त्य स स्वयं तत्र मुनेः पुत्त्रो बभूव ह । [] यतश्चर इवायातो न ज्ञातः केनचिद्यतः ॥ तस्माच्चरकनामासौ विख्यातः क्षितिमण्डले । स भाति चरकाचार्य्यो देवाचार्य्यो यथा दिवि ॥ सहस्रवदनस्यांशो येन ध्वंसो रुजां कृतः । आत्रेयस्य मुनेः शिष्या अग्निवेशादयोऽभवन् ॥ मुनयो बहवस्तैश्च कृतं तन्त्र स्वकं स्वकम् । तेषां तन्त्राणि संस्कृत्य समाहृत्य विपश्चिता ॥ चरकेणात्मनो नाम्ना ग्रन्थोऽयं चरकः कृतः ॥” इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-435-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चरक" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें