🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:21:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संस्थ
saṃstha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संस्थ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. निज देशवासी । स्वदेशवासी । अपने देश का ।
२. निवासी (को॰) ।
३. चर । दूत ।
संस्थ २ वि॰
१. टिकाऊ । ठहरनेवाला ।
२. पालतू । घरेलू ।
३. स्थिर । अचल ।
२. विद्यमान । मौजूद ।
५. मृत । नष्ट ।
६. पूर्ण । अंत को प्राप्त ।
७. व्यक्त [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-स्थ mf(आ)n. standing together, standing or staying or resting or being in or on, contained in (loc. or comp.), MBh.; Kāv. &c.
being in or with, belonging to (loc. or comp.), Mn.; MBh. &c.
based or resting or dependent on (loc.), MBh.
partaking or possessed of (comp.), MBh.; Pañcat.
existing, lasting for a time (comp.), Vet.
ended, perished, dead, L.
सं-स्थ m. presence (only loc. ‘in the presence or midst of’, with चिद्, ‘by one's mere presence’), RV.
a spy, secret emissary (cf. संस्था below), L.
a dweller, resident, inhabitant, W.
a fellow-countryman, neighbour, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1121,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संस्थ a. 1 Staying, abiding, lasting. --2 Dwelling, being, existing, situated (at the end of comp.); शिष्टा क्रिया कस्यचिदात्मसंस्था M. 1. 16; Ku. 6. 60; निसर्गमिन्नास्पदमेकसंस्थं R. 6. 29; Māl. 5. 16. --3 Tame, domesticated. --4 Fixed, stationary. --5 Ended, perished, dead. --6 Come to an end, completed. --7 Manifested (व्यक्त). --स्थः 1 A dweller, an inhabitant. --2 A neighbour, countryman. --3 A spy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1073-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संस्थ त्रि० सन् + स्था--क । १ अवस्थिते मेदि० २ मृते शब्दर० ३ चरे पु० मेदि० ४ निवारके ५ व्यवंस्थिते ६ व्यक्तौ ७ क्र- तुप्रकारभेदे ८ समाप्ते च हेमच० । ९ प्रकारे “नैमित्तिकः प्राकृतिको नित्य आत्यन्तिकोलयः । संस्थेति कविभिः पोक्तश्चतुर्धाऽस्य स्वभावतः” इत्युक्ते १० प्रलये च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5190,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संस्थः, पुं, (संतिष्ठते स्वपरराष्ट्रेषु इति । सं + स्था + कः ।) चरः । इति मेदिनी ॥ निज- राष्ट्रकः इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, कामन्द- कीये । १२ । ३६ । “सस्थाः स्युश्चारसंस्थित्यै दत्तदायाः शुभा- शयाः ॥”)
संस्थः, त्रि, (संतिष्ठते इति । सं + स्था + कः ।) अवस्थितः । इति मेदिनी ॥ (यथा, हरिवशे भविष्यपर्व्वणि । ८ । ६६ । “यदा मे मरणं भूयात् तदा मा भूत् स्मृतिभ्रमः । दिने दिने क्षणं चित्तं त्वयि संस्थं भवत्विति ॥”) मृतः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-207-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें