🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:36:52 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संस्थान
saṃsthāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संस्थान १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ठहरने की क्रिया या भाव । ठहराव । स्थिति ।
२. खड़ा रहना । डटा रहना । जमा रहना ।
३. सन्निवेश । बैठाना । स्थापन । विन्यास ।
४. अस्तित्व । जीवन ।
५. सम्यक् पालन । पूरा अनुसरण । पूरी पैरवी ।
६. ठहरने या रहने की जगह । डेरा । घर ।
७. बस्ती । जनपद ।
८. सार्वजनिक स्थान । सर्वसाधारण के इकट्ठे होने की जगह ।
९. रूप । आकृति । शकल ।
१०. कांति । सौंदर्य ।
११. प्रकृति । स्वभाव ।
१२. रोग का लक्षण ।
१३. अवस्था । दशा । हालत ।
१४. मूल तत्वों की समष्टि । योग । जोड़ ।
१५. ठिकाने लगाना । समाप्ति । अंत । खातमा ।
१६. नाश । मृत्यु ।
१७. रचना । बनावट । निर्माण ।
१८. पड़ोस । सामीप्य । निकटता ।
१९. । चौमुहानी । चौरास्ता । चौराहा ।
२०. आयोजन । प्रबंध । व्यवस्था । डौल ।
२१. ढाँचा । चौखटा ।
२२. साँचा । ढाँचा । डौल । खाका ।
२३. राशि । समूह । संचय । ढेर (को॰) ।
२४. उद्योग, व्यापार, साहित्य आदि के विभिन्न अंगों की उन्नति के लिये स्थापित मंडल या संस्था ।
२५. भाग । हिस्सा । खंड (को॰) ।
२६. चिह्न । निशान । विशेषक चिह्न (को॰) ।
संस्थान २ वि॰
१. स्थावर ।
२. सदृश । समान [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-स्थान mfn. standing together, MW.
like, resembling, W.
applied to Viṣṇu, MBh.
सं-स्थान m. (pl.) N. of a people, ib.
सं-स्थान n. (ifc. f(आ). ) staying or abiding in (comp.), Hit. (cf. दूर-स्˚)
सं-स्थान n. standing still or firm (in a battle), Gaut.
being, existence, life, MBh.; Śaṃk.; BhP.
abiding by, strict adherence or obedience to (comp.), Kām.
abode, dwelling-place, habitation, Nir.; KauṣUp.; MBh. &c.
a public place (in a town), Mn.; MBh. &c.
shape, form, appearance (often with रूप), MBh.; R. &c.
beauty, splendour, MBh.
the symptom of a disease, Suśr.
nature, state, condition, BhP.
an aggregate, whole, totality, BhP.
termination, conclusion, MaitrS.
end, death, L.
formation, L.
vicinity, neighbourhood, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1121,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संस्थानं 1 A collection, heap, quantity. --2 The aggregation of primary atoms. --3 Configuration, position; आकृतिरवयवसंस्थानविशेषः. --4 Form, figure, appearance, shape; स्त्रीसस्थानं चाण्सरस्तीर्थतारादुत्क्षिप्येनां ज्यीतिरिकं जगाम Ś. 5. 30; Ms. 9. 261. --5 Construction, formation. --6 Vicinity. --7 Common place of abode. --8 Situation, position. --9 Any place or station. --10 A place where four roads meet. --11 A mark, sign, characteristic sign. --12 Death.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1074-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संस्थान न० सम् + स्था--ल्युट् । १ चतुष्पथे अमरः । २ सन्नि- वेशे मेदि० ३ आकारे ४ अवयष्यारम्भकसंयोगभेदे ५ मृत्यौ ६ चिह्ने अजयः । ७ सम्यक्स्थितौ च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5190,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संस्थानं, क्ली, (सं + स्था + ल्युट् ।) सन्निवेशः । (यथा, मनुः । ८ । ३७१ । “भर्त्तारं लङ्घयेत् या तु स्त्रीज्ञातिगुणदर्पिता । तां श्वभिः खादयेद्राजा संस्थाने बहुसंस्थिते ॥”) चतुष्पथः । इत्यमरः ॥ आकृतिः । मृत्युः । इति मेदिनी ॥ चिह्नम् । इत्यजयपालः ॥ सम्यक् स्थितिश्च ॥ (व्यवस्था । यथा, भागवते । ३ । ९ । २७ । “लोकसंस्थानविज्ञान आत्मानं परिखिद्यतः । तामाहागाधया वाचा कश्मलं शमयन्निव ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-207-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें