🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:35:49 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आवृत्ति
āvṛtti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आवृत्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बार बार किसी बात का अभ्यास । एक ही काम को बार बार करना । जैसे,— पाठ की आवृत्ति कर जाओ ।
२. पाठ करना । पढ़ना ।
३. घूमना । लौटना [को॰] ।
४. पलायन [को॰] ।
५. संसृति । संसार [को॰] ।
६. किसी पुपस्तक आदि का पुनर्मुद्रण । संस्करण । क्रि॰ प्र॰— करना ।— होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-वृत्ति f. turning towards, entering, turning back or from, reversion, retreat, flight
recurrence to the same point, TS.; ŚBr.; Bhag.; Kathās. &c.
repetition, KātyŚr.
repetition (as a figure of rhetoric), Kāvyād.
turn of a way, course, direction
occurrence
revolving, going round, ŚBr.; KātyŚr. &c.
worldly existence, the revolution of births, Kap.
use, employment, application.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (156,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आवृत्तिः f. 1 Turning towards; return, coming back; तपोवनावृत्तिपथं R. 2. 18; Bg. 8. 23. --2 Reversion, retreat, flight. --3 Revolving, whirling, going round; Māl. 5. 4. --4 Recurrence to the same point or place (of the sun); उदगावृत्तिपथेन नारदः R. 8. 33. --5 Repetition of birth and death, worldly existence; अनावृत्तिभयं Ku. 6. 77. --6 Repetition in general; an edition (modern use); सप्तमीयमंकनावृत्तिः seventh edition. --7 Repeated reading, study; आवृत्तिः सर्वशास्त्राणां बोधादपि गरीयसी Udb. --8 Use, employment, application. --9 Turn of a way, course or direction. --10 Occurrence. --Comp. --दीपकं a rhetorical figure; त्रिविधं दीपकावृत्तौ भवेदावृत्तिदीपकम् । (पदस्यार्थस्योभयोर्वा आवृत्तिः). क्रमेणोदाहरणंः-वर्षत्यंबुदमालेयं वर्षत्येषा च शर्वरी ॥ उन्मीलंति कदंबानि स्फुटांति कुटजोद्गमाः । माद्यंति चातकास्तृप्ता माद्यंति च शिखाबलाः ॥ Kuval.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0262-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवृत्ति स्त्री आ + वृत--क्तिन् । १ पुनः पुनरभ्यासे २ भूयएक- जातीयक्रियाकरणे “आवृत्तिः सर्व्वशास्त्राणां बोधादपि गरोयसी” उद्भटः । “उदयावृत्तिपथेन नारदः” रघुः । “एक- द्रव्ये कर्म्मावृत्तौ सकृन्मन्त्रवचनम्” कात्या० १, ७, ९ । “आवृ- त्तिरसकृदुपदेशात्” शा० सू० । ३ प्रत्यावृत्तौ ४ “पुनरागतौ “अनावृत्तिः शब्दात्” शा० सू० “तत्र प्राप्तविवेकस्याना- वृत्तिः” सां० सू० । “यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः” गीता । “गुर्व्वी कामापदं हन्तुं कृतमा- वृत्तिसाहसम्” किरा० । “तपोवनावृत्तिपथं गता- भ्याम्” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0831,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आवृत्ति" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬