🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:37:50 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अभ्यास
abhyāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभ्यास १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बार बार किसी काम को करना । पुर्णाता प्राप्त करने के लिये फिर फिर एक ही क्रिया का अवलंबन । अनुशीलन । साधन । आवृत्ति । मश्क । उ॰— (क) करत करत अभ्यास के जड़मति होत सुजान । रसरी आवत जात ते सिल पर परत निसान । सभा वि॰ (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—करना । होना ।
२. आदत । रब्त । बान । टेव । जैसे—उन्हें तो गाली देने का अभ्यास पड़ गया है (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—पड़ना ।
३. प्राचीनों के अनुसार एक काव्यालंकार जिसमें किसी दुष्कर बात को सिद्ध करनेवाले का कथन हो । उ॰—हरि सुमिरन प्रहबाद किय, जरयो, न अगिन मँझार । गयो गिरायो गिरिहु ते, भयो न बाँको बार (शब्द॰) । कुछ लोग ऐसं कथन में चमत्कार न मान उसे अलंकार नहीं मानते ।
४. अनुशासन (को॰ ) ।
५. पडोस (को॰) ।
६. गुरान (को॰) ।
७. संगीत में एक ही पद की बार बार आवृत्ति । टेक [को॰] ।
अभ्यास २— पु वि॰ [सं॰ अभ्याश] समीप । निकट । —अनेकार्थ॰ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभ्य्-आश, अस्, m. (also written 1. अभ्य्-आस), reaching to, pervading, Yājñ. iii, 114; (with यद् and Pot.) prospect, any expected result or consequence, ChUp.; proximity (with gen. or abl.), R. &c.; (mfn.) near, Kum. vi, 2; (अम्), ind. near, at hand, AitBr.; PBr.; (ए), loc. ind. near (with gen. or abl.), R. &c.; (आत्), abl. in comp. with (a perf. Pass. p., as) आगत, &c., arrived from near at hand, &c., Pāṇ. ii, 1, 39, Sch. & vi, 3, 2, Sch..
2. अभ्य्-आस m. the act of adding anything, Śulb.
(in Gr.) ‘what is prefixed’, the first syllable of a reduplicated radical, Pāṇ.
reduplication, Nir.
repetition, Mn. xii, 74, &c.
(in poetry) repetition of the last verse of a stanza [Nir.] or of the last word of a chapter [Comm. on AitBr.]
(in arithm.) multiplication
repeated or permanent exercise, discipline, use, habit, custom
repeated reading, study
military practice, L.
(in later Vedānta phil.) inculcation of a truth conveyed in sacred writings by means of repeating the same word or the same passage
(in Yoga phil.) the effort of the mind to remain in its unmodified condition of purity (sattva).
अभ्य्-आस See (अभ्य्- √ 1. अश् and) 2. अभ्य्- √ 2. अस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (76,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभ्यासः 1 Repetition in general; व्याख्याता व्याख्याता इति पदाभ्यासोऽ ध्यायपरिसमाप्तिं द्योतयति Ś. B.; नाभ्यासक्रममीक्षते Pt. 1. 151; Ms. 12. 74; Y. 3. 323. --2 Repeated practice or exercise, continued practice or use; अविरतश्रमाभ्यासात् K. 30, Pt. 1. 133; अभ्यासेन तु कौंतेय वैराग्येण च गृह्यते Bg. 6. 35, 44 by constant practice (to remain pure and unmodified); 12. 12; योग˚ Y. 3. 51 practice of concentration; hence sometimes used for ‘concentration of mind upon one subject’; ˚निगृहीतेन मनसा R. 10. 23; so शर˚, अस्त्र˚ &c. --3 Habit, custom, practice; मिथ्योपपदात् कृञोऽभ्यासे P. I. 3. 71; तद् यथाभ्यासं अभिधीयतां U. 1 therefore address me as is your wont; अमंगलाभ्यासरतिं Ku. 5. 65; Y. 3. 68. --4 Discipline in arms, exercise, military discipline. --5 Reciting, study, repeated reading or learning by heart; काव्यज्ञशिक्षयाभ्यासः K. P. 1; K. 146, 200; Ms. 5. 4; वेद˚ is of 5 kinds: --वेदस्वीकरणं पूर्वं विचारोऽभ्यसनं जपः । तद्दानं चैव शिष्येभ्यो वेदाभ्यासो हि पंचधा ॥ Dakṣa. --6 Vicinity, proximity, neighbourhood (for अभ्याश); चूतयष्टिरिवाभ्यासे (शे) मधौ परभृतोन्मुखी Ku. 6. 2; ( अभ्यासे-शे मधौ must mean here speaking to ‘Madhu who was near her,’ scil. by having manifested himself before her, which fully preserves the simile of Pārvatī, herself silent, speaking to her lover who was near her through her friend); अर्पितेयं तवाभ्यासे सीता पुण्यव्रता वधूः U. 7. 17 given in your charge; Śi. 3. 40; अभ्यासा-शा-दागतः P. II. 1. 38 Sk. (regarded as an Aluk compound). --7 (In gram.) Reduplication. --8 The first syllable of a reduplicated base, reduplicative syllable; पूर्वोऽभ्यासः P. VI. 1. 4; अत्र ये द्वे विहिते तयोः पूर्वोऽभ्याससंज्ञः स्यात् Sk. --9 (In Math.) Multiplication. --10 (In poetry) Repetition of the last verses or lines (as of a chorus); chorus, burden of a song. --Comp. --गत a. approached, [] gone near. --परिवर्तिन् a. wandering about or near. --योगः abstraction of mind resulting from continuous deep meditation; अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनंजय Bg. 12. 9. --लोपः dropping of the reduplicative syllable. --व्यवायः interval caused by the reduplicative syllable; ˚येपि though separated by this syllable.
अभ्याश --स see under अभ्यश्-स्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0145-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभ्यास पु० आभिमुख्येनास्यते क्षिप्यते असु--क्षेपे कर्म्मणि घञ् । १ निकटे । “चूतयष्टिरिवाभ्यासे मधौ परभृतोन्मुखी” कुमा० । अभेर्बीप्सार्थत्वे । २ पुनःपुनरनुशीलने पौनःपुन्येन करणे । “अमङ्गलाभ्यासरतिं विचिन्त्य तमिति” कुमा० । “अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तु धनञ्जय! “अभ्या सेन च कौन्तय ! वैराग्येण च गृह्यते” । “अभ्यासे- ऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्म्मपरमोभव” ३ “अभ्यासयोगयुक्तात्मा ततो याति परां गतिम्” इति च गीता ४ वेदादेरावृत्तौ च अभ्यासश्च पञ्चधा । “वेदस्वीकरणं पूर्व्वं विचाराऽभ्य सनं जपः । तद्दानञ्चैव शिष्येभ्योवेदाभ्यासो हि पञ्चधा” [] दक्षः । ४ ग्रन्थतात्पर्यज्ञापके पौनःपुन्येन कथनरूपे लिङ्गभेदे “उपक्रमोपसंहाराबभ्यासोऽपूर्ब्धता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च हेतुस्तात्पर्यनिर्ण्णये इति” उक्तेः यथा च्छान्दोग्ये षष्ठप्रपाठके “तत्त्वमसि श्वेतकेतो ! इत्यस्य नवकृत्वः अभ्यासः । ५ एकस्मिन्नालम्बने देवादौ इतरतः समाहृत्य मनसः स्थापने च । कर्मणि घञ् । ६ व्याकरणो- क्तयोः द्विरुक्तभावापन्नयोः धातुभागयोः” । “स्थादिष्व अभ्यासेन चाभ्यासस्य” पा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0313-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभ्यासः, पुं, (आभिमुख्येनास्यते क्षिप्यते, असुक्षेपे कर्म्मणि घञ् ।) अभ्यसनं । आवृत्तिः । इति मे- दिनी ॥ शराभ्यासः । तत्पर्य्यायः । खुरली २ योग्या ३ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ समीपे त्रि । इत्यमरः । चित्तस्यैकस्मिन्नभ्यन्तरे वाह्ये वा प्रतिमादावालम्बने सर्व्वतः समाहृत्य पुनः पुनः स्थापनमभ्यासः ॥ यथा, -- “अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय” । इति भगवद्गीताटीकायां नीलकण्ठः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-079-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अभ्यास" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें