🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:24:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जनक
janaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जनक १ वि॰ [सं॰] पैदा करनेवाला । जन्मदाता । उत्पादक ।
जनक २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पिता । बाप ।
२. मिथिला के एक राजवंश की उपाधि । विशेष—ये लोग अपने पूर्वज निमि विदेह के नाम पर वैदेह भी कहलाते थे । सीता जी इस कुल में उत्पन्न सीरध्वज की पुत्री थीं । इस कुल में बड़े बडे़ ब्रह्माज्ञानी उत्पन्न हुए हैं जिनकी कथाएँ ब्राह्माणों, उपनिषदों, महाभारत और पुराणों में भरी पड़ी हैं ।
३. सीता जी के पिता सीरध्वज का नाम । यौ॰—जनकतनया = सीता । जनक की पुत्री । उ॰—तात जनक- तनया यह सोई ।—मानस, १ ।२३१ । जनकनंदिनी । जनक- दुलारी । जनकपुर । जनकसुता = दे॰ जनकात्मजा । उ॰— जनकसुता जगजननि जानकी ।—मानस, १ ।१८ ।
४. संबरासुर का चौथा पुत्र ।
५. एक वृक्ष का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जनक mfn. (Pāṇ. vii, 3, 35, Kāś.) generative, generating, begetting, producing, causing (chiefly ifc.), MBh. iv, 1456; VarBṛS.; Bhāṣāp.; Bhpr.
जनक m. a progenitor, father, Hariv. 982; R. vi, 3, 45; Pañcat. &c.
(in music) a kind of measure
(oxyt.) N. of a king of Videha or Mithilā (son of Mithi and father of Udāvasu, R.), ŚBr. xi, xiv; MBh. iii, xii, xiv; Hariv. 9253
of another king of Mithilā (son of Hrasva-roman and father of Sītā), R.
of another king, Rājat. i, 98
of a disciple of Bhagavat, BhP. vi, 3, 20
of several official men, Rājat. vii f.
pl. the descendants of Janaka, MBh. iii, 10637; R. i; Uttarar. i, 16; iv, 9; vi, 42; MārkP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (410,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जनक a. (निका f.) [जन्-णिच् ण्वुल्] Generating, producing, causing; क्लेशजनक, दुःखजनक &c. --कः 1 A father, progenitor. --2 N. of a famous king of Videha or Mithilā, foster-father of Sītā. He was remarkable for his great knowledge, good works, and holiness. After the abandonment of Sītā by Rāma, he became an anchorite-indifferent to pleasure or pain-and spent his time in philosophical discussions. The sage याज्ञवल्क्य was his priest and adviser. --Comp. --आत्मजा, --तनया, --नंदिनी, --सुता epithets of Sītā, daughter of king Janaka.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0505-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जनक पु० जन--णिच्--ण्वुल् । १ पितरि अमरः “शुध्येत्तु- जनकस्त्रिभिः” शु० त० । २ उत्पादके त्रि० “जन्यानां जनकः कालो जगतामाश्रयोमत्र भाषा० “३ उपस्मृति- कारके ३ऋषिभेदे जतूकर्णशब्दे दृश्यम् निमिवंशजाते ४ विदेहनृपभेदे । इक्ष्वाकुवंश्यनिमिवसिष्ठयोरन्योन्य- शापात् विदेहताप्राप्तौ वसिष्ठस्य देहप्राप्तिमुक्त्वा रामा० उत्त० ५६ अ० । निमेर्जनकोत्पत्तिकथोक्ता यथा “दृष्ट्वा विदेहं राजानमृषयः सर्व एव ते । तञ्च ते याजया- मासुर्यज्ञदीक्षां मनीषिणः । तञ्च देहं नरेन्द्रस्य रक्षन्ति- स्म द्विजोत्तमाः । गन्धैर्माल्यैश्च वस्त्रैश्च पौरभृत्यसम- न्विताः । ततो यज्ञे समाप्ते तु भृगुस्तत्रेदमब्रवीत् । आनयिष्यामिते चेतस्तुष्टोऽस्मि तव पार्थिव! । सुप्रीताश्च सुखः सर्वे निमेश्चेतस्तदाऽब्रुवन् । वरं वरय राजर्पे क्व ते चेतोनिरूप्यताम् । एवमुक्तः सुरैः सर्वैर्निमेश्चेतस्तदाऽव्र- वीत् । नेत्रेषु सर्वभतानां वसेयं सुरसत्तमाः! । वाढमि- न्येव विबुधानिमेश्चेतस्तदाब्रुवन् । नेत्रेषु सर्वभूतानां वायुभतश्चरिष्यसि । त्वत्कृते निमिषिष्यन्ति चक्षूंषि पृथिवीपते! । वायुभूतेन चरता विश्रामार्थं मुहुर्मुहुः । एवमुक्त्वा तु विबुधाः सर्वे जग्सुर्यथागतम् । ऋषयो- ऽपि महात्मानो निमेर्देहं समाहरन् । अरणिन्तत्र निक्षिप्य मथनञ्चक्रुरोजसा । मन्त्रहोमैर्महात्मानः पुत्र- हेतोर्निमेस्तदा । अरण्यां मथ्यमानायां प्रादुर्भूतो महातपाः । मथनान्मिथिरित्यादुर्जननाज्जनकोऽभवत् । यस्माद्विदेहात्संम्भूतोवैदेहस्तु ततः स्मृतः । एवं विदेह- राजश्च जनकः पूर्वकाऽभवत् । मिथिर्नाम महातेजा स्तेनायं मैथिलोऽभवत् । इति सर्वमशेषतो मया क- थितं संभवकारणन्तु सौम्य । नृपपुङ्गवः शापजं द्विजस्य द्विजशापाच्च यदद्भुतं नृपस्य” । ५ शम्बरासुरपुत्रभेदे । “सेनस्कन्धोऽतिसेनश्च शनको जन- [] कस्ततः” हरिव० १६३ अ० । “तद्धैतज्जनको वैदेहो याज्ञवल्क्यं प्रपच्छ” शत० व्रा० ११ । ३ । १ । २ । “सह- स्नमेतस्यां वाचि दद्मो जनको जनक इति वै जना धावन्तीति” १४ । ५ । १ । १ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3019-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जनकः, पुं, (जनयतीति । जन + णिच् + ण्वुल् ।) पिता । राजभेदः । स तु मिथिलाधिपतिः । इति मेदिनी । के, ९० ॥ इक्ष्वाकुराजपुत्त्रो निमिर्वशिष्ठं त्यक्त्वा यज्ञं कृतवान् वशिष्ठस्तद्- यज्ञस्थानमागत्य राजानं आह्वयामास राजा तदा निद्रित आसीत् । मुनिस्तु क्रोधात् त्वं विदेहो भव इत्युक्त्रा तमभिशशाप । ततः, -- “दृष्ट्वा विदेहं राजानमृषयः सर्व्व एव ते । तञ्च ते याजयामासुर्यावद्दीक्षां मनीषिणः ॥ नरेन्द्रस्यापि तं देहमरक्षन्नृषिपुङ्गवाः । वस्त्रैर्माल्यैश्च गन्धैश्च पूज्यमानं मुहुर्मुहुः ॥ ऋषयोऽपि महात्मानो निमिदेहं ममन्थिरे । अरणिन्तस्य देहात्तु मन्थानञ्चापि चक्रिरे ॥ मन्त्रहोमैर्महात्मानः पुत्त्रहेतोर्निमेस्तदा । अरण्यां मथ्यमानायां प्रादुर्भूतो यतश्च सः ॥ अतो मिथिरिति ख्यातो जननाज्जनकोऽभवत् । विदेहश्चाभवद्यस्मान्महात्मा स महातपाः ॥ तस्माद्विदेहाः प्रोच्यन्ते सर्व्वे तद्बंशजा नृपाः । एवं विदेहराजस्तु पूर्व्वको जनकोऽभवत् ॥ मिथिर्नाम महावीर्य्यो येन सा मिथिलाभवत् ॥” इति रामायणम् ॥ (ऋषिविशेषः । स तु वैद्यसन्देहभञ्जनग्रन्थस्य प्रणेता । यथा, ब्रह्मवैवर्त्ते । १ । १६ । १९ । “चकार जनको योगी वैद्यसन्देहभञ्जनम् ॥” शम्बरासुरस्य पुत्त्रविशेषः । यथा, हरिवंशे । १६१ । ४४ । “श्रुत्वा तु शम्बराद्वाक्यं सुतास्ते शम्बरस्य ह । सन्नद्धा निर्ययुर्हृष्टाः प्रद्युम्नवधकाम्यया ॥” इत्युपक्रम्याह । “सेनस्कन्धोऽतिसेनश्च सेनको जनकस्ततः ॥”) उत्पादके, त्रि ॥ (यथा, ब्रह्मवैवर्त्ते । १ । १६ । २७ । “जनकः सर्व्वरोगाणां दुर्व्वारो दारुणो ज्वरः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-505-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जनक" आता है (18)
क्षांतु पिता । जनकवपिल पिता । जनकपिता जन्म देकर पालनपोषण करनेवाला । बाप । जनक । पर्या॰—तात । जनक । प्रसविता …देहकर जनक । पितावप्ता पिता । जनकह्रीक पिता । जनकशरीरप्रभव पिता । जनकबाप पिता । जनकपादर पिता । बाप । जनकपिदर पिता । जनक । यौ॰—पिदरकुशी = पितृहननन । पिता की हत्याप्रजनक उत्पन्न करेनावाला । जन्म देनेवाला । जनकमहाभागत बारह महाभक्त अर्थात् मनु, सनकादि, भरत, जनक, कपिल ब्रह्मा, बलि, भीष्म, …मूलक मूलीप्रजन गर्भधारण करने के लिये (पशुओं का) मैथुन । जोड़ा खानाआयुर्वेद आयु संबंधी शास्त्र । चिकित्साशास्त्र । वैद्य विद्या । विशेष—इस शास्त्र…संभु शिव । महादेव । दे॰ 'शंभु'निषक्त अत्यंत आसक्तप्रसविता जन्म देनेवाला उत्पादक । उत्पन्न करनेवाला
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें