🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:57:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पिता
pitā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पिता (2.6.28) तात · जनक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पिता संज्ञा पुं॰ [सं॰ पितृ का कर्ता कारक] जन्म देकर पालनपोषण करनेवाला । बाप । जनक । पर्या॰—तात । जनक । प्रसविता । वप्ता । जनियता । गुरू । जन्य । जनित । वीजी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिता nom. of पितृ in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (627,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिता, [ऋ] पुं, पाति रक्षत्यपत्यं यः । (पा रक्षणे + “नप्तृनेष्टृत्वष्टृहोतृपोतृभ्रातृजामातृ- मातृपितृदुहितृ ।” उणां । २ । ९६ । इति तृच्- प्रत्ययेन निपातनात् साधुः ।) उत्पादकः । वाप् इति भाषा । तत्पर्य्यायः । तातः २ जनकः ३ । इत्यमरः । २ । ६२८ ॥ प्रसविता ४ वप्ता ५ जन- यिता ६ गुरुः ७ जन्मदः ८ जन्यः ९ जनिता १० । इति शब्दरत्नावली ॥ बीजी ११ वप्रः १२ । इति हेमचन्द्रः ॥ * ॥ तस्य मान्यत्वं लक्षणञ्च यथा, -- “मान्यः पूज्यश्च सर्व्वेभ्यः सर्व्वेषां जनको भवेत् । [] अहो यस्य प्रसादेन सर्व्वान् पश्यति मानवः ॥ जनको जन्मदाता च रक्षणाच्च पिता नृणाम् । तातो विस्तीर्णकरणात् कलया सा प्रजापतिः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे ४४ अध्यायः ॥ स च गुरुः । यथा, -- “उपाध्यायः पिता ज्येष्ठोभ्राता चैव महीपतिः । मातुलः श्वशुरस्त्राता मातामहपितामहौ ॥ बन्धुर्ज्येष्ठपितृ व्यश्च पुंस्वेते गुरवः स्मृताः ॥” इति कौर्म्मे उपविभागे ११ अध्यायः ॥ (ज्येष्ठपितृव्यार्थे पितृशब्दप्रयोगो यथा, महा- भारते । ६ । ५३ । ३ । “गरुडस्य स्वयं तुण्डे पिता देवव्रतस्तव ॥”) स हि महागुरुः । यथा, “महागुरूनाह विष्णुः । त्रयः पुरुषस्यातिगुरवो भवन्ति माता पिताचार्य्यश्चेति ॥” इति शुद्धितत्त्वम् ॥ कामासक्तस्य पितुर्व्वचनमग्राह्यं यथा, -- “पितुर्व्वचो हि मा कार्षीः कामव्यासक्तचेतसः । आत्मानञ्चाभिषिञ्चस्व तदर्थं क्षत्त्रियो ह्यसि ॥” इत्याग्नेये श्रीरामं प्रति कौशल्यावाक्यम् ॥ तस्य पुत्त्रकृतधर्म्माधर्म्मभागित्वं यथा, -- “यः पिता स तु पुत्त्रोऽयमिति वै वैदिकी श्रुतिः । निगद्यते पुराणे तु तां शृणुष्व यथातथम् ॥ न्यग्रोधस्य सुशाखायाः शटास्तास्तु गता भुवि । प्ररोहानुपपद्यन्ते मूलभ्रंशात्तथा सुताः ॥ तद्बिधानुपपद्यन्ते तथान्ये ते च तादृशाः । तेभ्यश्चान्ये प्ररोहन्ति व्रीहिभ्योऽपि यथा तथा ॥ एवं पुत्त्रैः कृतो धर्म्मस्तथाधर्म्मश्च भूपते । पिता संलिप्यते तेन मा च त्वं संशयं कृथाः ॥ न धर्म्मिणां नराणान्तु बीजनाशो भवेदिह । सर्व्वथा शंसते लोके बीजात् पुनः समुच्छ्रयः ॥” इत्याग्नेये पापनाशनवृषदानाध्यायः ॥ * ॥ तस्मिन् जीवति बाह्वोस्तिलकनिषेधो यथा, -- “न बाह्वोस्तिलकं कुर्य्यात् यस्य जीवन् पिता स्थितः । तथा ज्येष्ठः सोदरश्च यस्य जीवति स तथा ॥” इति बृहद्धर्म्मपुराणम् ॥ * ॥ उत्पादकपित्रपेक्षया मन्त्रदातृपितुर्गुरुतरत्वं यथा, तन्त्रसारे । “उत्पादकब्रह्मदात्रोर्गरीयान् ब्रह्मदः पिता । तस्मान्मन्येत सततं पितुरप्यधिकं गुरुम् ॥” पञ्च पितरो यथा, चाणक्ये । “अन्नदाता भयत्राता यस्य कन्या विवाहिता । जनयिता चोपनेता च पञ्चैते पितरः स्मृताः ॥” सप्त पितरो यथा, -- “कन्यादातान्नदाता च ज्ञानदाताभयप्रदः । जन्मदो मन्त्रदो ज्येष्ठभ्राता च पितरः स्मृताः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ३५ अध्यायः ॥ एकत्रिंशत्पितृगणा यथा, -- “विश्वो विश्वभुगाराध्यो धर्म्मो धन्यः शुभासनः । भूमिदो भूमिकृद्भूतिः पितॄणां ये गणा नव ॥ कल्याणः कल्यदः कल्यतरः कल्यतराश्रयः । कल्यताहेतुरनघः षडिमे ते गणाः स्मृताः ॥ [] वरो वरेण्यो वरदो भूतिदः पुष्टिदस्तथा । विश्वपाता तथा धाता सप्तैते च गणाः स्मृताः ॥ महान् महात्मा महितो महिमावान्महाबलः । गणाः पञ्च तथैवैते पितॄणां पापनाशनाः ॥ सुखदो धनदश्चान्यो धर्म्मदोऽन्यश्च भूतिदः । पितॄणां कथ्यते चैतत्तथा गणचतुष्टयम् ॥ एकत्रिंशत्पितृगणा यैर्व्याप्तमखिलं जगत् । ते मेऽत्र तृप्तास्तुष्यन्तु दिशन्तु च सदा हितम् ॥” इति गारुडे पितृस्तोत्रं ८९ अध्यायः ॥ (पितॄणां स्तुतिपूर्व्वकं नामसंख्यादिकथनम् यथा मार्कण्डेये । ९६ । १३ -- ४८ । रुचिरुवाच । “नमस्येऽहं पितॄन् श्राद्धे ये वसन्त्यधिदेवताः । देवैरपि हि तर्
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पिता" आता है (48)
पोष्य पालने योग्य । पालनीय । जिसका पालन पोषण कर्तव्य हो । विशेष—माता, पिता, …जनित्व पितावपिल पिता । जनकत्रिपुरुष पिता, पितामह और प्रपितामहपोष्यवर्ग माता, पिता, गुरु आदि जिनका पालन करना कर्तव्य है । दे॰ 'पोष्य ^१'अब्बा पिता । बापजनिता पैदा करनेवाला । उत्पन्न करनेवाला । पितादेहकर जनक । पितावप्ता पिता । जनकह्रीक पिता । जनकजन्मकृत् पिता । जन्मदाताशरीरप्रभव पिता । जनकबप पु† ^१ संज्ञा पुं॰ बाप । पिता । यौ॰—बपमार = पिता को मारनेवाला । पितृघा…अबू वालिद । पिता । बापबाप पिता । जनकपादर पिता । बाप । जनकपिदर पिता । जनक । यौ॰—पिदरकुशी = पितृहननन । पिता की हत्याफादर पिता । बापबाबा पिताजनेता पिता । बाप ।— (डिं॰)वालिद पिता । बापपंचपिता पिता, आचार्य श्वसुर, अन्नदाता और भय से रक्षकपितृचरण पिता के चरण । पिता । पिता के लिये आदरार्थक प्रयोगशापज्वर एक प्रकार का ज्वर जो माता, पिता, गुरु आदि बड़ों के शाप के कारण कहा गया…जन्मदाता जन्म देनेवाला । पितादेहकर्ता पितापंचांतरीय बौद्ध मत के अनुसार पाँच प्रकार के पातक-माता, पिता, अर्हत और बुद्ध का घ…जिह्वाच्छेद जीभ काटने का दंड । विशेष—जो लोग माता, पिता, पुत्र, भाई, आचार्य या तपास…तत वायुअंब पु संज्ञा स्त्री॰ अंबा । माताजनक पैदा करनेवाला । जन्मदाता । उत्पादकअंबक आँख । नेत्रबंधु भाई । भ्रातात्याग किसी पदार्थ पर से अपना स्वत्व हटा लेने अथवा उसे अपने पास से अलग करने क…सेव्य सेवा के योग्य । जिसकी सेवा करना उचित हो । खिदमत के लायक । जैसे,—गुरु, …अब इस समय । इस क्षण । इस घड़ीसंभु शिव । महादेव । दे॰ 'शंभु'द्वादशभाव फलीत ज्योतिष मे जन्मकुंडली के बारह घर जिनेक क्रम से तनु आदि नाम फलानुस…निषक्त अत्यंत आसक्तशास्ता शासकमहरम मुसलमानों में किसी कन्या या स्त्री के लिये उसका कोई ऐसा बहुत पास का सं…किबला जिस ओर मुख करके मुसलमान लोग नमाज पढ़ते या प्रार्थना करते हैं । पश्चिम …डोकरा बूढ़ा आदमी । अशक्त और वृद्ध मनुष्य । †पुश्त पृष्ठ । पीठ । पीछाबाबुल बाबूशरीरकृत परमेश्वरशरीरकर्ता शरीर को बनानेवाला, परमेश्वर । सृष्टिकर्ताज हिंदी वरणमाला में चवर्ग के अंतर्गत एक व्यंजन वर्ण । यह स्पर्श वर्ण है …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें