🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:29:30 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

द्वापर
dvāpara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्वापर संज्ञा पुं॰ [सं॰] बारह युगों में तीसरा युग । पुराणों में यह युग ८, ६४, ॰॰० वर्ष का माना गया है । विशेष— भादों की कृष्ण त्रयोदशी बृहस्पतिवार को इस युग की उत्पत्ति मानी गई है । मत्स्यपुराण के अनुसार द्वापर लगते ही धर्म आदि में घटती आरंभ हुई । जिनके करने से त्रेता में पाप नहीं लगता था वे सब कर्म पाप समझे जाने लगे । प्रजा लोभी हो चली । अज्ञान के कारण श्रुति स्पृति आदि का यथार्थ बोध लुप्त होने लगा । नाना प्रकार के भाष्य आदि बनने और मतभेद चलने लगे । उक्त पुराण के अनुसार द्वापर में मनुष्यों की परमायु दो हजार वर्ष की थी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वा—पर m. n. that die or side of a die which is marked with two spots, VS.; TS.; Kāṭh.; MBh.
the Die personified, Nal. vi, 1
‘the age with the number two’, N. of the 3rd of the 4 Yugas or ages of the world (comprising 2400 years; the Y˚s itself = 2000, and each twilight = 200 years; it is also personified as a god), AitBr.; Mn.; MBh. &c., RTL. 111; 433
N. of a myth. being, MBh. i, 2713
doubt, uncertainty, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (503,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वापरः --रं [द्वाभ्यां सत्यत्रेतयुगाभ्यां परः पृषो˚ Tv.] 1 N. of the third Yuga of the world; Ms. 9. 301. --2 The side of a die marked with two points. --3 Doubt, suspense, uncertainty.
द्वापरः --रं [द्वाभ्यां सत्यत्रेतयुगाभ्यां परः पृषो˚ Tv.] 1 N. of the third Yuga of the world; Ms. 9. 301. --2 The side of a die marked with two points. --3 Doubt, suspense, uncertainty.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0587-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वापर पु० द्वौ परौ प्रकारौ विषयौ यस्य पृषो० । १ संशये । द्वाभ्यां सत्यत्रेताभ्यां परः पृषो० । २ सत्यत्रेतायुगानन्तरे युगभेदे च । ३ द्व्यङ्कसंख्यान्वितपार्श्वकपाशके न० अय- शब्दे ३३४ पृ० दृश्यम् । द्वापरयुगमानञ्च “अष्टौ शतसहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु । चतुःषष्टिः सहस्राणि वर्षाणां द्वापरं युगय्” मत्स्यपु० १४१ अ० । तद्धर्मभेदश्च तत्र १४३ अ० उक्तो यथा “अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि द्वापरस्य विधिं पुनः । तत्र त्रेतायुगे क्षीणे द्वापरं प्रतिपद्यते । द्वापरादौ प्रजानान्तु सिद्धिस्त्रेतायुगे तु या । परिवृत्ते युगे तस्मिंस्ततः सा वै प्रणश्यति । ततः प्रवर्त्तिते तासां प्रजानां द्वापरे पुनः । लोभोधृतिर्बणिग्युद्धं तत्त्वा- नामविनिश्चयः । प्रध्वंसश्चैव वर्णानां कर्मणान्तु विप- र्य्ययः । यात्रा बधः परोदण्डोमानोदर्पोऽक्षमा बलम् । तथा रजस्तमोभूतः प्रवृत्ते द्वापरे पुनः । आद्ये कृते ना- धर्मोऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्त्तितः । द्वापरे व्याकुलोभूत्वा कलौ धर्मः प्रणश्यति । वर्णानां द्वापरे धर्माः सङ्कीर्यन्ते [] तथाऽऽश्रमाः । द्वैधमुत्पद्यते चैव युगे तस्मिन् श्रुतिस्मृतौ । द्विधा श्रुतिः स्मृतिश्चैव निश्चयो नाधिगम्यते । अनिश्च- यावगमनाद्धर्मतत्त्वं न विद्यते । धर्मतत्त्वे ह्यविज्ञाते मतिभेदस्तु जायते । परस्परं विभिन्नास्ते दृष्टीनां विभ्रमेण तु । अतो दृष्टिविभिन्नैस्तैः कृतमत्याकुलन्त्रि- दम् । एको वेदश्चतुष्पादः संहृत्य तु पुनः पुनः । संक्षे पादायुषश्चैव व्यस्यते द्वापरेत्विह । वेदश्चैकश्चतुर्द्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु । ऋषिपुत्रैः पुनर्वेदा भिद्यन्ते दृष्टि- विभ्रमैः । ते तु ब्राह्मणविन्यासैः स्वरक्रमविपर्ययैः । संहिता ऋग्यजुःसाम्नां संहृतास्तैर्महर्षिभिः । सामा- न्याद्वैकृताच्चैव दृष्टिभिन्नैः क्वचित् क्वचित् । ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि भाष्यविद्यास्तथैव च । अन्ये तु प्रस्थिता- स्तान्वै केचित्तान् प्रत्यवस्थिताः । द्वापरेषु प्रवर्तन्ते भिन्नार्थैस्तैः स्वदर्शनैः । एकमाध्वर्यवं पूर्वमासीद्द्वै- धन्तु तत् पुनः । सामान्यविपरीतार्थैः कृतं शास्त्राकुल- न्त्विदम् । आध्वर्यवञ्च प्रस्थानैर्बहुधा व्याकुलीकृतम् । तथैवाथर्वणां साम्नां विकल्पैः स्वस्य संक्षयैः । व्याकुलो द्वापरेष्वर्थः क्रियते भिन्नदर्शनैः । द्वापरे सन्निवृत्ते ते वेदा नश्यन्ति वै कलौ । तेषां विपर्ययोत्पन्ना भवन्ति द्वापरे पुनः । अवृष्टिर्भरणं चैव तथैव व्याध्युपद्रवाः । वाङमनःकर्मभिर्दुःखैर्निर्वेदो जायते ततः । निर्वेदा- ज्जायते तेषां दुःखमोक्षविचारणा । विचारणायां वैराग्यं वैराग्याद्दोषदर्शनम् । दोषाणां दर्शनाच्चैव ज्ञानोत्पत्तिस्तु जायते । तेषां मायाविनां पूर्वं मर्त्ये स्वायम्भुवेऽन्तरे । उत्पत्स्यन्तीह शास्त्राणां द्वापरे परिपन्थिनः । आयुर्वेदविकल्पाश्च अङ्गानां ज्योतिषस्य च । अर्थशास्त्रविकल्पाश्च हेतुशास्त्रविकल्पनम् । प्रक्रिया कल्पसूत्राणां भाष्यविद्याविकल्पनम् । स्मृति- शास्त्रप्रभेदाश्च प्रस्थानानि पृथक् पृथक् । द्वापरेष्वभि- वर्त्तन्ते मतिभेदास्तथा नृणाम् । मनसा कर्मणा वाचा कृच्छाद्वार्त्ता प्रसिध्यति । द्वापरे सर्वभूतानां कालः क्लेशपरः स्मृतः । लोभो धृतिर्बणिग्युद्धन्तत्त्वानामवि- निश्चयः । वेदशास्त्रप्रणयनं वर्णानां सङ्करस्तथा । वर्णा- ऽऽश्रमपरिध्वंसः कामद्वेषौ तथैव च” । “कारिष्यते परिभवः कलिना नलस्य । तां द्वापरस्तु मतनूमदुनोत् पुरस्तात् । भैमीनलोपयमनं पिशुनौ स- हेते न द्वापरः किल कलिश्च युगे जगत्याम्” नैष०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3808-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वापरः, पुं, (द्वयोर्विषययोः परस्तत्पर आसक्तः इत्यर्थः । पृषोदरादित्वात् साधुः ।) सन्देहः । (द्वौ सत्यत्रेतायुगौ परौ श्रेष्ठौ यस्मात् ।) युग- विशेषः । इत्यमरः । ३ । ३ । १६१ ॥ तद्युग- परिमाणं यथा, -- [] “अंष्टौ शतसहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु । चतुःषष्टिसहस्राणि वर्षाणां द्वापरं युगम् ॥” ८६४, ००० ॥ तस्य धर्म्मो यथा, -- “अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि द्वापरस्य विधिं पुनः । तत्र त्रेतायुगे क्षीणे द्वापरं प्रतिपद्यते ॥ द्वापरादौ प्रजानान्तु सिद्धिस्त्रेतायुगे तु या । परिवृत्ते युगे तस्मिंस्ततः सा विप्रणश्यति ॥ ततः प्रवर्त्तते तासां प्रजानां द्वापरे पुनः । लोभो भृतिर्बणिग्युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः ॥ प्रध्वंसश्चव वर्णानां कर्म्मणाञ्च विपर्य्ययः । यज्ञे वधः पशोर्दण्डो मानो दर्पः क्षमा बलम् ॥ तथा रजस्तमो भूयः प्रवृत्ते द्वापरे पुनः । आद्ये कृते न धर्म्मोऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्त्तितः ॥ द्वापरे व्याकुलो भूत्वा प्रणश्यति कलौ पुनः । वर्णानां द्वापरे ध्वंसः संक्षीतन्ते तथाश्रमाः ॥ द्वैधमुत्पद्यते चैव युगे तस्मिन् श्रुतौ स्मृतौ । द्विधा श्रुतिः स्मृतिश्चैव निश्चयो नाधिगम्यते ॥ अनिश्चयोऽधिगमनाद्धर्म्मतत्त्वं न विद्यते । धर्म्मतत्त्वे ह्यविज्ञाते मतिभेदस्तु जायते ॥ परस्परविभिन्नैस्तैर्दृ ष्टीनां विभ्रमेण तु । ततो दृष्टिविभिन्नैस्तैः कृतं शास्त्राकुलं त्विदम् ॥ एकं वेदं हि वै व्यासः संहृत्य तु पुनः पुनः । संक्षेपादायुषश्चैव दृश्यते द्वापरे त्विह । वेदश्चैकश्चतुर्द्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु ॥ ऋषिपुत्त्रैः पुनर्भेदाद्भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः । मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरक्रमविपर्य्ययैः ॥ संहिता ऋग्यजुःसाम्नां सहितास्तैः श्रुतर्षिभिः । सामान्याद्वैकृताच्चैव दृष्टिभिन्नैः क्वचित् क्वचित् ॥ ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि भाष्यविद्यास्तथैव च । अन्ये तु प्रस्थितास्ते वै केचिन्न प्रत्यवस्थिताः ॥ द्वापरेषु प्रवर्त्तन्ते भिन्नार्थैस्तैः सुदर्शनैः । एवमाध्वर्य्यवं पूर्व्वमासीद्द्वैधं ततः पुनः ॥ प्तामान्यविपरीतार्थैः कृतं शास्त्राकुलं त्विदम् । आध्वर्य्यवस्य प्रस्थानैर्बहुधा व्याकुलीकृतम् ॥ तथैवाथर्व्वणां साम्नां विकलैः स्वस्य संक्षयैः । व्याकुलो द्वापरेष्वर्थः क्रियते भिन्नदर्शनैः ॥ द्वापरे सन्निवृत्तास्ते वेदा नश्यन्ति वै कलौ । तेषां विपर्य्ययोत्पन्ना भवन्ति द्वापरे पुनः ॥ अवृष्टिमरणञ्चैव तथैव व्याध्युपद्रवाः । वाङ्मनःकर्म्मभिर्दुःखैर्निर्वेदो जायते ततः । निर्व्वेदाज्जायते तेषां दुःखं मोक्षविचारणा । विचारणायां वैराग्यं दैराग्याद्दोषदर्शनम् ॥ दोषाणां दर्शनाच्चैव ज्ञानोत्पत्तिश्च जायते । तेषां मेधाविनां पूर्व्वमाद्ये स्वायम्भुवेऽन्तरे । उत्पद्यन्तीह शास्त्राणां द्वापरे परिपन्थिनः ॥ आयुर्व्वेदविकल्पाश्च अङ्गानां ज्योतिषस्य च । अर्थशास्तविकल्पाश्च हेतुशास्त्रविकल्पनम् ॥ प्रक्रियाकल्पसूत्राणां भाष्यविद्याविकल्पनम् । स्मृतिशास्त्रप्रभेदाश्च प्रस्थानानि पृथक् पृथक् ॥ द्वापरेष्वभिवर्त्तन्ते मतिभेदास्तथा नृणाम् । मनका कर्म्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्त्ता प्रसिध्यति ॥ द्बापरः सर्व्वभूतानां कायक्लेशपुरस्कृतः । [] लोभो भृतिर्बणिग्युद्धन्तत्त्वानामविनिश्चयः ॥ वेदशास्त्रप्रणयनं धर्म्माणां सङ्करस्तथा । वर्णाश्रमपरिध्वंसः कामद्वेषौ तथैव च ॥ पूर्णे वर्षसहस्रे द्बे परमायुस्तदा नृणाम् । निःशेषे द्वापरे तस्मिन् तस्य सन्ध्या तु पादतः ॥ गुणहीनाश्च तिष्ठन्ति धर्म्मस्य द्वापरस्य तु । तथैव सन्ध्यापादेव अंशस्तस्य प्रतिष्ठितः ॥” इति मत्स्यपुराणे १२० अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-766-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें