🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:53:27 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संशय
saṃśaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
त्रुटि (स्त्री॰) (3.3.44) छोटी · अत्यन्त
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संशय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लेट रहना । पड़ रहना ।
२. दो या कई बातों में से किसी एक का भी मन में न बैठना । अनिश्च- यात्मक ज्ञान । अनिश्चय । संदेह । शक । शुबहा । दुबधा । विशेष—यह न्याय के सोलह पदार्थों में से एक है ।
३. आशंका । खतरा । डर । जैसे,—प्राण का संशय में पड़ना ।
४. संदेह नामक काव्यालंकार ।
५. संभावना (को॰) ।
६. विवाद का विषय (को॰) । यौ॰—संशयकर=कठिनाई में डालनेवाला । खतरे से भरा हुआ । विपत्तिकर । संशयगत=जो विपत्ति या खतरे में पड़ गया हो । संशयच्छेद=संशय का विनाश । संदेह नाश । संशयच्छेदी= संशय दूर करनेवाला । संदेह का निराकारण करनेवाला । संशयसम । संशयस्थ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-शय &c. See सं-√ शी.
सं-शय m. (ifc. f(आ). ) lying down to rest or sleep, L.
uncertainty, irresolution, hesitation, doubt in or of (loc., acc. with प्रति, or comp.; संशयः, with Pot., ‘there is doubt whether’; न स्˚, नास्ति स्˚, नात्र स्˚, न हि स्˚, नास्त्य् अत्र-स्˚ &c., ‘there is no doubt’, ‘without doubt’), ĀśvŚr.; Mn.; MBh. &c.
a doubtful matter, Car.
(in Nyāya) doubt about the point to be discussed (one of the 16 categories), IW. 64
difficulty, danger, risk of or in or to (gen. loc., or comp.), ĀśvGṛ.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1117,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संशयः 1 Doubt, uncertainty, irresolution, hesitation; मनस्तु मे संशयमेव गाहते Ku. 5. 46; त्वदन्यः संशयस्यास्य छेता न ह्युपपद्यते Bg. 6. 36. --2 Misgiving, suspicion. --3 Doubt or indecision (in Nyāya), one of the 16 categories mentioned in the Nyāya philosophy; एकधर्प्रिकविरुद्धभावामावप्रकारकं ज्ञानं संशयः; it is also regarded as one of the two kinds of अयथार्थज्ञान --4 Danger, peril, risk: न संशयमनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति H. 1. 7; याता पुतः संशयमन्यथैव Māl. 10. 13; Ki. 13. 16, Ve. 6. 1. --5 Possibility. --Comp. --आत्मन् a. doubting, sceptical. --आपन्न, --उपेत, --स्थ a. doubtful, uncertain, irresolute. --गत a. fallen into danger; Ś. 6. --छेदः solution of a doubt, decision, --छेदिन् a. clearing all doubt, decisive; Ś. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1071-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संशय पु० सम् + शी--अच् । सन्देहे एकस्मिन् धर्मिणि भावा- भावयोः विरुद्धधर्मद्वयस्य वा सन्देहे । यथा पर्वतो वह्निमन्नि वा, अयं स्थाणुर्वा पुरुषोवेति । “स संशयो भवेद्या धीरेकत्रानावभावयोः । साधारणादिधर्मस्य ज्ञानं स शयकारणम्” भापा० “एकधर्मिकविरुद्धभावाभ वप्र कारकं ज्ञानं संशयः इत्यर्थः । साधारणेति । उभय- साधारणो यो धर्मस्तज्ज्ञानं संशयकारणम् । यथा उच्चैस्तरत्वं स्थाणुत्वसाधारणं ज्ञात्वा अयं स्थाणुर्न बेति सन्दिग्ध । एवम् असाधारणज्ञानं तत्कारणम् । यथा शब्दत्वं नित्यानित्यव्यावृत्तं शब्दे गृहीत्वा शब्दो नित्यो ण वेति सन्दिग्धे । विप्रतिपत्तिस्तु शब्दो नित्यो न वेत्या दिशब्दात्मिका न संशयकारणस् । शब्दव्याप्तिज्ञानादि- नाख् निश्चयमात्रजनकत्वस्वाभाव्यात् । किन्तु तत्र शब्देन कोटिद्वयज्ञानं जन्यते । संशयस्तु तत्र मानस एवेति । एवं ज्ञाने प्रामाण्यसंशयाद् विषयसंशय इति । एवं व्याप्यसं शयादपि व्यापकसंशय इत्यादिक बोध्यम् । किन्तु स शये धर्मिज्ञानं धर्मीन्द्रिसन्निकर्षो वा कारणमिति” सि० मु० । “समानानेकधर्मोपपत्तेर्विप्रतिपत्तेरुपमश्यनु- पलब्ध्यव्यवस्थातश्च विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः” न्यायसू० “समानधर्मोपपत्तेर्विशेषापेक्षो विमर्शः संशय इति स्था- णुपुरुषयोः समानं धर्ममारोहपरिणाहो पश्यन् पूर्व- [] दृष्टञ्च तयोर्विशेषं बुभुत्समानः किंस्विदित्यन्यतरन्नाव- धारयति यदनवधारयति तदनश्चधारणं ज्ञानं सशयः समानयोर्धर्ममुपलभे विशेषमन्यतरस्य नोपलभे इत्येषा बुद्धिरपेक्ष्या संशयस्य प्रवर्त्तिका वर्त्तते, तेन विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः । अनेकधर्मोपपत्तेरिति समानजातीय- मसमानजातीयञ्चानेकं तस्यानेकस्य धर्मोपपत्तेर्विशेष- स्योभयथा दृष्टत्वात् समानजातीयेभ्योऽसमानजातीयेभ्य- श्चार्था विशेष्यन्ते । शन्धवत्त्वात् पृथिवी अबादिभ्यो वि- शेष्यते गुणकर्मभ्यश्च, अस्ति च शब्दे विभागजत्वं वि- शेषः, तस्मिन् द्रव्यं गुणः कर्म वेति सन्देहः विशेषस्वो- भयथा दृष्टत्वात् किं द्रघ्यस्य सतो गुणकर्मभ्यो विशेष आ- होस्विद्गुणस्य सत इति अथ कर्मणः सत इति विशे- षापेक्षा अन्यतमस्य व्यवस्थापकं धर्मन्नोपलभे इति बुद्धि- रिति । विप्रतिपत्तेरिति व्याहतमेकार्थदर्शनं विप्रति- पत्तिः व्याघातो विरोधोऽसहभाव इति । आस्त्यात्मे- त्येकं दर्शनम् नास्त्यात्मेत्यपरम्, व च लद्भावासद्भावौ सहैकत्र सम्भवतः, न चान्यतरसाधको हेतुरुपलभ्यते तत्र तत्त्वानवधारणं संशय इति । उपलब्ध्यव्यवस्थातः स्वल्वपि सच्चोदकमुपलभ्यते तडानादिषु मरीचिषु वाऽ- विद्यमानमुदकमिति ततः क्वचिदुपलभ्यमाने तत्त्वप्यवस्या पकस्य प्रमाणस्यानुपलब्धेः किं सदु पलभ्यते अथासदिति संशयो भवति । अनुपलब्ध्यव्यवस्थातः सच्च नोपकभ्यते मूलकीलकोदकादि, असच्चानुत्पन्नं विरुद्धं वा, ततः क्वचि- दनुपलभ्यमाने संशयः किं सन्नोपलभ्यते लतासदिति सं- शयो भवति विशेषापेक्षा पूर्ववत्, पूर्वः समानोऽनेकश्च धर्मो ज्ञेयख्यः, उपलब्ध्यनुपलब्धी पुनर्ज्ञातृस्थे, एतावता विशेषेण पुनर्वचनम्, समानधर्माधिगमात् समानधर्मोप- पत्तेर्विशेषस्मृत्यपेक्षो विमर्श इति, स्थानवर्ता लक्षणवच- नमिति ससामम्” वा० भा० । “संशय इति सक्ष्यनिर्देशः वि- मर्श इत्यत्र विशब्दो विरोधार्थः मशिर्ज्ञानार्थः एकस्मिन् धर्मिणीति पूरणीयं तेन एकधर्मिणि विरोधेन भावा- भावप्रकारकं ज्ञानं संशयः तत कारणमुखेन विशेस- लक्षणान्थाह समानेत्यादि उपपत्तिर्ज्ञानं तथा च समा- सस्य विरुद्धकोटिद्वयसाधारणधर्मस्य ज्ञानादित्यर्थः । अने- कधर्मः असाधारणधर्मः तज्ज्ञानादित्यर्थः । तथा च साधारणधर्मवद्धर्सिज्ञानजन्योऽसाधारणधर्भवर्भवल्लर्मिज्ञानज- न्यश्च
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संशयः, पुं, (सं + शी + अच् ।) सन्देहः । इत्य- मरः ॥ तस्य लक्षणं यथा, -- “स संशयो भवेद्या धीरेकत्राभावभावयोः । साधारणादिधर्म्मस्य ज्ञानं संशयकारणम् ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ “संशयं लक्षयति संशत इति । एकधर्म्मिक- विरुद्धभावाभावप्रकारकं ज्ञानं संशय इत्यर्थः । साधारणेति उभयसाधारणो यो धर्म्मस्तज्- ज्ञानं संशयसाधनम् । यथा उच्चैस्तरत्वं स्थाणुत्वसाधारणं ज्ञात्वा अयं स्थाणुर्न वेति सन्दिग्धे । एवमसाधारणज्ञानं संशयकारणम् । यथा शब्दत्वं नित्यानित्यव्यावृत्तं शब्दे गृहीत्वा शब्दो नित्यो न वेति सन्दिग्धे । विप्रतिपत्तिस्तु शब्दोऽनित्यो न वेति शब्दात्मिका न संशय- कारणं शब्दव्याप्तिज्ञानादीनां निश्चयमात्रजन- कत्वस्वाभाव्यात् । किन्त्वत्र शब्देन कोटिद्वय- ज्ञानम् जन्यते संशयस्तु मानस एवेति । एवं- ज्ञानेऽप्रामाण्यसंशयाद्विषयसंशयः । एवं व्याप्य- संशयादपि व्यापकसंशय इत्यादिकं बोध्यम् । किन्तु संशये धर्म्मिज्ञानं धर्म्मीन्द्रियसन्निकर्षो वा कारणमिति ।” इति तट्टीका सिद्धान्त- मुक्तावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-203-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संशय" आता है (21)
युतक संशय । संदेहविशय संशय । संदेह । शकवैकल्प विकल्प का भाव । संशय । संदिग्धता । अनिश्चय । असमंजससंशीति संदेह । संशय । अनिश्चयसंशिति संशय । संदेह । शकबिसामण पु संज्ञा पुं॰ भय । शंका । संशय । रुकावटबद्धिभेद निश्चयात्मक ज्ञान न होना । समझ की गड़बड़ी । संशय । संदेहप्रतर्कना ऊहापोह । संशय । संदेह । तर्कभ्रम किसी पदार्थ को और का और समझना । किसी चीज या बात को कुछ का कुछ समझना । …शंका मन में होनेवाला अनिष्ट का भय । डर । खौफ । खटकसंदेह वह ज्ञान जो किसी पदार्थ की वास्तविकता के विषय में स्थिर न हो । किसी वि…भ्रांति भ्रम । धोखामीमांसा किसी तत्व का विचार, निर्णय या विवेचन । अनुमान, तक आदि द्वारा यह स्थिर …विचारित विचार । मंतव्यपदार्थ पद का अर्थ । शब्द का विषय । वह जिसका कोई नाम हो और जिसका ज्ञान प्राप्त…चित्तविक्षेप चित्त की चंचलता या अस्थिरता जो योग में बाधक है । विशेष—इसके नौ भेद हैं…खटपट अनबन । लड़ाई । झगड़ा । जैसे— (क) उन दोनों में न जाने क्यों खटपट हो गई …दुबधा दो में से किसी एक बात पर चित्त के न जमने की क्रिया या भाव । अनिश्चिचतत…अंदेशा सोच । चिंता । फिक्रदुबीचा † संज्ञा पुं॰विसमाद पु † संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें