🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:38:09 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संदेह
saṃdeha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संदेह संज्ञा पुं॰ [सं॰ सन्देह]
१. वह ज्ञान जो किसी पदार्थ की वास्तविकता के विषय में स्थिर न हो । किसी विषय में ठीक या निश्चित न होनेवाला मत या विश्वास । मन की वह अवस्था जिसमें यह निश्चय नहीं होता कि यह चीज ऐसी ही है या और किसी प्रकार की । अनिश्चयात्मक ज्ञान । संशय । शंका । शक । उ॰—तव खगपति विरंचि पहि गएऊ । निज संदेह सुनाबत भएऊ ।—मानस, ७ । ६० । क्रि॰ प्र॰—करना ।—डालना ।—मिटना ।—मिटाना ।—होना । यौ॰—संदेहगंध = संदेह का आभास या झलक । संदेहच्छेदन = शक दूर करना । संदेह न रहना । संदेहदायी = शंका उत्पन्न करनेवाला । शक धरानेवाला । संदेहदोलो = दुवधा की स्थिति । अनिश्चय की अवस्था । संदेहनाश = संशय मिटना । संदेहपद = संशय की जगह । संदेह का स्थान । संदेहभंजन = शक या शंका दूर करना ।
२. एक प्रकार का अर्थालंकार । विशेष—यह उस समय माना जाता है जब किसी चीज को देखकर संदेह बना रहता है, कुछ निश्चय नहीं होता । 'भ्रांति' में और 'संदेह' में यह अंतर है किं भ्रांति में तो भ्रमवश किसी एक वस्तु का निश्चय हो भी जाता है, पर इसमें कुछ भी निश्चय नहीं होता । कविता में इस अलंकार के सूचक प्रायः धौं, किधौं; आदि संदेहवाचक शब्द आते हैं । जैसे,—(क) की तुम हरिदासन महँ कोई । मोरे हृदय प्रीति अति होई । को तुम राग दीन अनुरागी । आए माहि करन वड़भागी ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) सारी बीच नारी है कि नारी बीच सारी है कि सारी ही की नारी है कि नारी ही की सारी है । कुछ आचार्यों ने इसके निश्चयगर्म, निश्चयांत और शुद्ध ये तीन भेद माने हैं ।
३. जोखिम । खतरा । डर (को॰) ।
४. शरीर के भौतिक उपकरणों का उपचयन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-देह m. (ifc. f(आ). ) a conglomeration or conglutination (of material elements; see above), ŚBr.; ChUp.
doubt, uncertainty about (gen. loc., or comp.; न or नास्ति संदेहः or संदेहो नास्ति [used parenthetically], ‘there is no doubt, without doubt’), Āpast.; MBh. &c.
(in rhet.) a figure of speech expressive of doubt (e.g. ‘is this a lotus flower or an eye?’), Vām. iv, 3, 11
risk, danger, Kāv.; Pañcat.
सं-देह See सं-√ दिह्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1143,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संदेहः 1 Doubt, uncertainty, suspense; अत्र कः संदेहः. --2 Risk, danger, peril; जीवितसंदेहदोलामारोपितः K.; अर्थार्जने प्रवृत्तिः ससंदेहा H. 1; Pt. 1. 176. --3 (In Rhet.) Doubt regarded as a figure of speech, in which the close resemblance between two objects leads to one of them being mistaken for the other (this figure is also called ससंदेह by Mammaṭa and others); ससंदेहस्तु भेदोक्तौ तदनुक्तौ च संशयः K. P. 10; e. g. see Māl. 1. 2 (l. 3); V. 3. 2. --Comp. --दोला the swing of uncertainty, a state of suspense, dilemma, fix.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1088-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्देह पु० सम् + दिह--घञ् । १ सशयशब्दस्यार्थे अमरः । २ अलङ्कारभेदे अलङ्कारशब्दे ४०५ प० दृश्यम् । सन्देह- विशेषश्च पक्षतेत्याचार्य्याः स च प्रकृतपक्षविशेष्यकसाध्यब- त्तानिश्चयप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिरुध्यताशातिसंशयः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5212,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्देहः, पुं, (सं + दिह + घञ् ।) एकधर्म्मिक- विरुद्धभावाभावप्रकारकं ज्ञानम् । इति सिद्धा- न्तमुक्तावली ॥ तत्पर्य्यायः । विचिकित्सा २ संशयः ३ द्वापरः ४ । इत्यमरः ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ५७ । ११ । “तान् समीक्ष्य ततः सर्व्वान् निर्विशेषाकृतीन् स्थितान् । सन्देहादथ वैदर्भी नाभ्यजानान्नलं नृपम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-240-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संदेह" आता है (49)
नु विकल्प, संदेह, वितर्क, अनिश्चय आदि अर्थों में प्रयुक्त अव्यय । किं के …उत्त पु संज्ञा पुं॰ आश्चर्य । संदेहयुतक संशय । संदेहविशय संशय । संदेह । शकविचिकित्सा संदेह । अनिश्चय । शकअभिशंका आशंका । संदेह । चिंतासंशीति संदेह । संशय । अनिश्चयसंशिति संशय । संदेह । शकउभयसंभव संदेह । विकल्पशंकास्पद संदेह, खटका वा भय का विषयसांशयिकत्व संदेह । शंका । अनिश्चयहेतुदृष्टि संदेह । कारण की परीक्षा । अविश्वास । अविश्वस्तताभरंत पु † संज्ञा स्त्री॰ भ्रम । संदेह । शकशक्क संदेह । शंका । दे॰ 'शक'वसवास भ्रम । दुबधा । संदेहशुबहा संदेह । शकबद्धिभेद निश्चयात्मक ज्ञान न होना । समझ की गड़बड़ी । संशय । संदेहप्रतर्कना ऊहापोह । संशय । संदेह । तर्कद्विधाद्वंद्व संदेह । भ्रमहु एक अतिरेकबोधक शब्द । अपि । भी । दे॰ 'हूँ' ^१रेक दस्त लाना । विरेचनभ्रम किसी पदार्थ को और का और समझना । किसी चीज या बात को कुछ का कुछ समझना । …संशय लेट रहना । पड़ रहनाआशंका ड़र । भय । खौफविचारण विचार करने की क्रिया या भावविभ्रम भ्रमण । चक्कर । फेराविस्मय आश्चर्य । ताज्जुबभ्रांति भ्रम । धोखाविचारित विचार । मंतव्यआरेक घटानाआशंकित डरा हुआ । भयभीतविचारणा विचार करने की क्रिया या भाववितर्कण वादविवादविवक्षा कोई बात कहने की इच्छा । बोलने की इच्छाअनुपन्यास प्रमाण या निश्चय का अभाव । असमाधानविभ्रांति फेरा । चक्करवैधुर्य विधुर होने का भाव । हताश या कातर होने का भावसम्मोह मोह । प्रेमव्यभिचरण दे॰ 'व्यभिचार'दूझ दु:ख । कष्टभरभ पु संज्ञा पुं॰दुधा दुध देनेवाली गाय । गो जो दुध देती होदगदगा डर । भयअंदेशा सोच । चिंता । फिक्रदुबीचा † संज्ञा पुं॰बिचहुत पु † संज्ञा पुं॰विभीति डर । भयइहतिमाल संभावनदुचिताई †पु संज्ञा स्त्री॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें