🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:11:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बंधु
baṃdhu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बंधु संज्ञा पुं॰ [सं॰ बन्धु]
१. भाई । भ्राता ।
२. वह जो सदा साथ रहे या सहायता करे । सहायक ।
३. मित्र । दोस्त ।
४. एक वर्णवृत्त जिसके प्रत्येक चरण में तीन भगण और दो गुरु होते हैं । इसे दोधक भी कहते हैं । जैसे,— बाण न बात तुम्हैं वहि आवे । सोई कहौं जिय तोहिं जो भावे । का किरहौ हम यों हि बरैंगे । हैहयराज करी सु करैगे ।—केशव (शब्द॰) ।
५. पिता ।
६. बधूक पुष्प ।
७. पति । स्वामी (को॰) ।
९. शासक । नियंता । यौ॰—बंधुकाम = भाई बंधुओं से प्रेम रखनेवाला । बंधुकृत्य = स्वजनों का कर्तव्य । बन्धुदग्ध = संबंधियों द्वारा त्यक्त । बंधुदायाद, बंधुबांधव, बंधुवर्ग = भाईबंधु । बंधुभाव = बंधुतः । बंधुहीन = असहाय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बन्धु m. connection, relation, association, RV. &c. &c. (ifc. with f(ऊ). = belonging to, coming under the head of i.e. ‘being only in name’; cf. क्षत्र-, द्विज-ब्˚ &c.; ‘resembling’, Bālar. v, 56/57, ‘frequented by’, ib. iii, 20, ‘favourable for’, ib. iv, 87; cf. Pāṇ. vi, 1, 14)
respect, reference (केन बन्धुना ‘in what respect?’), ŚBr.
kinship, kindred, Mn. ii, 136
a kinsman (esp. on the mother's side), relative, kindred, RV. &c. &c. (in law, a cognate kinsman in a remote degree, one subsequent in right of inheritance to the Sa-gotra; three kinds are enumerated, personal, paternal and maternal)
a friend (opp. to रिपु), MBh.; Kāv.; BhP.
a husband, Ragh.
a brother, L.
Pentapetes Phoenicea, L. (= बन्धूक)
N. of a metre, Col.
(in astrol.) of the fourth mansion, Var.
of a Ṛṣi with the patr. Gaupāyana or Laupāyana (author of RV. v, 24 and x, 5660), RAnukr.
of Manmatha, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (721,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बंधुः [बध्नाति मनः स्नेहादिना बंध्-उ] 1 A relation, kinsman, relative in general; यत्र द्रुमा अपि मृगा अपि बंधवो मे U. 3. 8: मातृबधुनिवासिनं R. 12. 12; Ś. 6. 22; Bg. 6. 9. --2 Any one connected or associated with another, a brother; प्रवासबंधुः a brothertraveller; धर्मबंधुः a spiritual brother; Ś. 4. 9. --3 (In law) A cognate kinsman, one's own kindred or kinsmen generally; (three kinds are enumerated; आत्म˚ personal, पितृ˚ paternal, and मातृ˚ maternal; see these three words). --4 A friend (in general); as in बंधुकृत्य below; oft. at the end of comp.; मकरदंगंधबंधो Māl. 1. 38 ‘a friend of, (i. e.) charged with fragrance’ &c.; 9. 13. --5 A husband; वैदेहिबंधार्हृदयं विदद्रे R. 14. 33. --6 A father. --7 A mother. --8 A brother. --9 The tree called बंधुजीव q. v. --10 One who belongs to or is connected with any tribe or profession only nominally; i. e. one who belongs to it, but does not do the duties pertaining thereto (often used by way of contempt); स्वयमेव ब्रह्मबंधुनोद्भिन्नो दुर्गप्रयोगः M. 4; cf. क्षत्रबंधु. --11 Connection, relationship, association in general. --Comp. --काम a. affectionate towards kinsmen. --कृत्यं {1} the duty of a kinsman; त्वयि तु परिसमाप्तं बंधुकृत्यं प्रजानां Ś. 5. 8. {2} the business of a friend, a friendly or kind act or service; कच्चित्सौम्य व्यवसितमिदं बंधुकृत्यं त्वया मे Me. 114. --जनः {1} a relative, kinsman. {2} kindred, kinsmen taken collectively. --जीवः, जीवकः N. of a tree; बंधुजीवमधुराधरपल्लवमुल्लसितस्मितशोभं Gīt. 2; R. 11. 24. --दग्धः an [] abandoned wretch (हतक). --दत्तं a kind of Strīdhana or woman's property, the property given to a girl by her relatives at the time of marriage; Y. 2. 144. --प्रीतिः f. {1} love of a relative; बंधुप्रीत्वा Me. 49. {2} love for a friend. --भावः {1} friendship. {2} relationship. --वर्गः kinsmen, kindred. --हीन a. destitute of relatives or friends.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0788-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बन्धु पु० बन्धाति मनः स्नेहादिना बन्ध--उ । १ ज्ञातौ मातुल- पुत्रादौ अमरः । “२ बन्धुभ्यः पितृमातृतः” इति स्मृतिः बान्धवे ३ मित्रे ४ पितरि ५ नातरि ६ भ्रातरि ७ बन्धुजीववृक्षे च स्वार्थे अण् । बान्धव तत्रार्थे बन्धवश्च त्रिविधाः पारिभाषिका आत्मबन्धुशथ्दे षितृ- बन्धुशब्दे उक्ता मातृबन्धुशब्दे वक्ष्ममाणाश्च दृश्याः । अतएव “तत्सुतो गोत्रजो बन्धुरिति” बाज्ञ० तएव ग्राह्या इति मिता० । दायभागमते तु मातामहादयोऽपि बन्धवः अतएव “तत्सुतो गोत्रजो बन्धुरिति” याज्ञ० व्या० तेन बन्धुपदेन असगोत्राणां मातामहादीनां ग्रहण- मित्युक्तम् । अतो मतभेदेन धनग्रहणे व्यषस्थाभेदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4559,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बन्धुः, पुं, (बन्ध बन्धने + “शॄस्वृस्निहित्रपीति ।” उणा० १ । ११ । इति उः ।) स्नेहेन मनो बध्नाति यः । तत्पर्य्यायः । सगोत्रः २ बान्धवः ३ ज्ञातिः ४ स्वः ५ स्वजनः ६ । इत्यमरः । २ । ६ । ३४ ॥ दायादः ७ गोत्रः ८ । इति शब्दरत्नावली ॥ बन्धवश्च त्रिविधा । आत्मबन्धवः पितृबन्धवो मातृबन्धवश्चति । यथोक्तम् । “आत्मपितृष्वसुः पुत्त्रा आत्ममातृष्वसुः सुताः । आत्ममातुलपुत्त्राश्च विज्ञेया ह्यात्मबान्धवाः ॥ पितुः पितृष्वसुः पुत्त्राः पितुर्मातृष्वसुः सुताः । पितुर्मातुलपुत्त्राश्च विज्ञेयाः पितृबान्धवाः ॥ मातुःपितृष्वसुः पुत्त्रा मातुर्मातृष्वसुः सुताः । मातुर्मातुलपुत्त्राश्च विज्ञेया मातृबान्धवाः ॥” तत्रचान्तरङ्गत्वात् प्रथममात्मबन्धवो धनभाज- स्तदभावे पितृबन्धवस्तदभावे मातृबन्धव इति क्रमो वेदितव्यः । बन्धूनामभावे आचार्य्यः । इति मिताक्षरा ॥ * ॥ (यथा, मनुः । २ । १३६ । “वित्तं बन्धुर्वयः कर्म्म विद्या भवति पञ्चमी । एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद्यदुत्तरम् ॥” “बन्धुः पितृव्यादिः ।” इति तट्टीकायां कुल्लूक- भट्टः ॥) बन्धूकः । (यथा, अशोकवधे । २९ । “अभ्यर्च्य बन्धुपुष्पमालयेति ॥”) मित्रम् । (यथा, मेघदूते । ३४ । “बन्धुप्रीत्या भवनशिखिभिर्दत्तनृत्योपहारः ॥”) भ्राता । इति मेदिनी ॥ (यथा, रघुः । १२ । १२ । “अथानाथाः प्रकृतयो मातृबन्धुनिवासिनम् । मौलैरानाययामासुर्भरतं स्तम्भिताश्रुभिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-395-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बंधु" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें