🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:26:25 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बांधव
bāṃdhava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बांधव संज्ञा पुं॰ [सं॰ बान्धव]
१. भाई । बंधु ।
२. नातेदार । रिश्तेदार ।
३. मित्र । दोस्त । †
४. दे॰ बांधोगढ । उ॰— (क) विंघ्य पृष्ठ पर है मनोज्ञ बांधव अति विस्तृत ।—प्रेमांजलि, पृ॰ ४२ । (ख) है यह बांधव मही स्वयं निज छबि पर मोहित ।—प्रेमांजलि, पृ॰ ४३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बान्धव m. (fr. बन्धु) a kinsman, relation (esp. maternal r˚), friend (ifc. f(आ). ), Mn.; MBh. &c.
a brother, A.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (728,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बांधवः [बंधु स्वार्थे इदमर्थे वाऽण्] 1 A relation, kinsman (in general); यस्यार्थास्तस्य बांधवाः H. 1; Ms. 5. 74, 101; 4. 179. --2 A maternal relation. --3 A friend; धतेभ्यः परो बांधवो नास्ति लोके Subhāṣ. --4 A brother. --Comp. --जनः relatives, kinsmen (taken collectively); दारिद्र्यात्पुरुषस्य बांधवजनो वाक्ये न संतिष्ठते Mk. 1. 36; Pt. 4. 78.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0794-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बान्धव पु० बन्धु + स्वार्थे, इदमर्थे वाऽण् । १ बन्धुशब्दार्थे, २ पितृमातृसम्बन्धिनि ३ भ्रातरि ४ मातुलादौ च । “बान्धबास्तदवाप्नुयुः” काव्या० स्मृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4570,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बान्धवः, पुं, (बन्धुरेव । बन्धु + “प्रज्ञादिभ्यश्च ।” ५ । ४ । ३८ । इति स्वार्थे अण् ।) ज्ञातिः । इत्य- मरः । २ । ६ । ३४ ॥ सुहृत् । इति मेदिनी । वे, ४५ ॥ (यथा, मनुः । ५ । ७० । “नातिवर्षस्य कर्त्तव्या बान्धवैरुदकक्रिया ॥”) अस्य विवरणं बन्धुशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-419-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बांधव" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें