🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:01:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बंधु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बंधु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बंधु

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बंधु
बंधु
baṃdhu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बंधु संज्ञा पुं॰ [सं॰ बन्धु]
१. भाई । भ्राता ।
२. वह जो सदा साथ रहे या सहायता करे । सहायक ।
३. मित्र । दोस्त ।
४. एक वर्णवृत्त जिसके प्रत्येक चरण में तीन भगण और दो गुरु होते हैं । इसे दोधक भी कहते हैं । जैसे,— बाण न बात तुम्हैं वहि आवे । सोई कहौं जिय तोहिं जो भावे । का किरहौ हम यों हि बरैंगे । हैहयराज करी सु करैगे ।—केशव (शब्द॰) ।
५. पिता ।
६. बधूक पुष्प ।
७. पति । स्वामी (को॰) ।
९. शासक । नियंता । यौ॰—बंधुकाम = भाई बंधुओं से प्रेम रखनेवाला । बंधुकृत्य = स्वजनों का कर्तव्य । बन्धुदग्ध = संबंधियों द्वारा त्यक्त । बंधुदायाद, बंधुबांधव, बंधुवर्ग = भाईबंधु । बंधुभाव = बंधुतः । बंधुहीन = असहाय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बन्धु m. connection, relation, association, RV. &c. &c. (ifc. with f(ऊ). = belonging to, coming under the head of i.e. ‘being only in name’; cf. क्षत्र-, द्विज-ब्˚ &c.; ‘resembling’, Bālar. v, 56/57, ‘frequented by’, ib. iii, 20, ‘favourable for’, ib. iv, 87; cf. Pāṇ. vi, 1, 14)
respect, reference (केन बन्धुना ‘in what respect?’), ŚBr.
kinship, kindred, Mn. ii, 136
a kinsman (esp. on the mother's side), relative, kindred, RV. &c. &c. (in law, a cognate kinsman in a remote degree, one subsequent in right of inheritance to the Sa-gotra; three kinds are enumerated, personal, paternal and maternal)
a friend (opp. to रिपु), MBh.; Kāv.; BhP.
a husband, Ragh.
a brother, L.
Pentapetes Phoenicea, L. (= बन्धूक)
N. of a metre, Col.
(in astrol.) of the fourth mansion, Var.
of a Ṛṣi with the patr. Gaupāyana or Laupāyana (author of RV. v, 24 and x, 5660), RAnukr.
of Manmatha, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (721,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बंधुः [बध्नाति मनः स्नेहादिना बंध्-उ] 1 A relation, kinsman, relative in general; यत्र द्रुमा अपि मृगा अपि बंधवो मे U. 3. 8: मातृबधुनिवासिनं R. 12. 12; Ś. 6. 22; Bg. 6. 9. --2 Any one connected or associated with another, a brother; प्रवासबंधुः a brothertraveller; धर्मबंधुः a spiritual brother; Ś. 4. 9. --3 (In law) A cognate kinsman, one's own kindred or kinsmen generally; (three kinds are enumerated; आत्म˚ personal, पितृ˚ paternal, and मातृ˚ maternal; see these three words). --4 A friend (in general); as in बंधुकृत्य below; oft. at the end of comp.; मकरदंगंधबंधो Māl. 1. 38 ‘a friend of, (i. e.) charged with fragrance’ &c.; 9. 13. --5 A husband; वैदेहिबंधार्हृदयं विदद्रे R. 14. 33. --6 A father. --7 A mother. --8 A brother. --9 The tree called बंधुजीव q. v. --10 One who belongs to or is connected with any tribe or profession only nominally; i. e. one who belongs to it, but does not do the duties pertaining thereto (often used by way of contempt); स्वयमेव ब्रह्मबंधुनोद्भिन्नो दुर्गप्रयोगः M. 4; cf. क्षत्रबंधु. --11 Connection, relationship, association in general. --Comp. --काम a. affectionate towards kinsmen. --कृत्यं {1} the duty of a kinsman; त्वयि तु परिसमाप्तं बंधुकृत्यं प्रजानां Ś. 5. 8. {2} the business of a friend, a friendly or kind act or service; कच्चित्सौम्य व्यवसितमिदं बंधुकृत्यं त्वया मे Me. 114. --जनः {1} a relative, kinsman. {2} kindred, kinsmen taken collectively. --जीवः, जीवकः N. of a tree; बंधुजीवमधुराधरपल्लवमुल्लसितस्मितशोभं Gīt. 2; R. 11. 24. --दग्धः an [] abandoned wretch (हतक). --दत्तं a kind of Strīdhana or woman's property, the property given to a girl by her relatives at the time of marriage; Y. 2. 144. --प्रीतिः f. {1} love of a relative; बंधुप्रीत्वा Me. 49. {2} love for a friend. --भावः {1} friendship. {2} relationship. --वर्गः kinsmen, kindred. --हीन a. destitute of relatives or friends.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0788-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बन्धु पु० बन्धाति मनः स्नेहादिना बन्ध--उ । १ ज्ञातौ मातुल- पुत्रादौ अमरः । “२ बन्धुभ्यः पितृमातृतः” इति स्मृतिः बान्धवे ३ मित्रे ४ पितरि ५ नातरि ६ भ्रातरि ७ बन्धुजीववृक्षे च स्वार्थे अण् । बान्धव तत्रार्थे बन्धवश्च त्रिविधाः पारिभाषिका आत्मबन्धुशथ्दे षितृ- बन्धुशब्दे उक्ता मातृबन्धुशब्दे वक्ष्ममाणाश्च दृश्याः । अतएव “तत्सुतो गोत्रजो बन्धुरिति” बाज्ञ० तएव ग्राह्या इति मिता० । दायभागमते तु मातामहादयोऽपि बन्धवः अतएव “तत्सुतो गोत्रजो बन्धुरिति” याज्ञ० व्या० तेन बन्धुपदेन असगोत्राणां मातामहादीनां ग्रहण- मित्युक्तम् । अतो मतभेदेन धनग्रहणे व्यषस्थाभेदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4559,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बन्धुः, पुं, (बन्ध बन्धने + “शॄस्वृस्निहित्रपीति ।” उणा० १ । ११ । इति उः ।) स्नेहेन मनो बध्नाति यः । तत्पर्य्यायः । सगोत्रः २ बान्धवः ३ ज्ञातिः ४ स्वः ५ स्वजनः ६ । इत्यमरः । २ । ६ । ३४ ॥ दायादः ७ गोत्रः ८ । इति शब्दरत्नावली ॥ बन्धवश्च त्रिविधा । आत्मबन्धवः पितृबन्धवो मातृबन्धवश्चति । यथोक्तम् । “आत्मपितृष्वसुः पुत्त्रा आत्ममातृष्वसुः सुताः । आत्ममातुलपुत्त्राश्च विज्ञेया ह्यात्मबान्धवाः ॥ पितुः पितृष्वसुः पुत्त्राः पितुर्मातृष्वसुः सुताः । पितुर्मातुलपुत्त्राश्च विज्ञेयाः पितृबान्धवाः ॥ मातुःपितृष्वसुः पुत्त्रा मातुर्मातृष्वसुः सुताः । मातुर्मातुलपुत्त्राश्च विज्ञेया मातृबान्धवाः ॥” तत्रचान्तरङ्गत्वात् प्रथममात्मबन्धवो धनभाज- स्तदभावे पितृबन्धवस्तदभावे मातृबन्धव इति क्रमो वेदितव्यः । बन्धूनामभावे आचार्य्यः । इति मिताक्षरा ॥ * ॥ (यथा, मनुः । २ । १३६ । “वित्तं बन्धुर्वयः कर्म्म विद्या भवति पञ्चमी । एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद्यदुत्तरम् ॥” “बन्धुः पितृव्यादिः ।” इति तट्टीकायां कुल्लूक- भट्टः ॥) बन्धूकः । (यथा, अशोकवधे । २९ । “अभ्यर्च्य बन्धुपुष्पमालयेति ॥”) मित्रम् । (यथा, मेघदूते । ३४ । “बन्धुप्रीत्या भवनशिखिभिर्दत्तनृत्योपहारः ॥”) भ्राता । इति मेदिनी ॥ (यथा, रघुः । १२ । १२ । “अथानाथाः प्रकृतयो मातृबन्धुनिवासिनम् । मौलैरानाययामासुर्भरतं स्तम्भिताश्रुभिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-395-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बंधु" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बंधुउमा-कोश बंधु: भाई । भ्राता 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बंधु 📚 ➤ भाई । भ्राता उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बंधु 📚भाई । भ्राता🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें