🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:42:16 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तात
tāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तात १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पीता । बाप ।
२. पूज्य व्यक्ति । गुरु ।
३. प्यार का एक शब्द या संबोधन जो भाई, वंधु, इष्ट मित्र, विशेषतः अपने से छोटे के लिये व्यवहृत होता है । उ॰— तात जनक तनया यह सोई । धनुष जग्य जेहि कारन होई ।—तुलसी (शब्द॰) ।
४. वह व्यक्ति जिसके प्रति दया का उदय हो (को॰) ।
तात † २ वि॰ [सं॰ तप्त, प्रा॰ तत्त]
१. तपा हुआ । गरम ।
२. दुःखी । चिंतित । उ॰— मालवणी म्हे चालिस्याँ, म करि हमारा तात ।— ढीला॰, दू॰ २७८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तात m. (cf. 1. तत) a father, MBh. i; R.; Vikr.; Śak. iv, 4/5 (in comp.) &c.
(तात) voc. a term of affection addressed to a junior [ŚBr. xiv; AitBr. vii; ChUp.; MBh. &c.] or senior [i, 6796; Ragh. &c.], addressed to several persons, MBh. i, 6825; v, 5435 (C); in the latter use also voc. pl. ib. (B); i, 6820 f.; iv, 133;
तात [cf. τέττα; Lat. tata &c.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (441,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तातः [तन्-क्त दीर्घश्च Uṇ. 3. 90] 1 {1} A father; मृष्यंतु लवस्य बालिशतां तातपादाः U. 6; हा तातेति क्रंदितमाकर्ण्य विषण्णः R. 9. 75. --2 A term of affection, endearment or pity, applied to any person, but usually to inferiors or juniors, pupils, children &c.; तात चंद्रापीड K. 106; Māl. 6. 16; रक्षसा भक्षितस्तात तव तातो वनांतरे Mb. --3 A term of respect applied to elders or other venerable personages; हेपिता हि बहवो नरेश्वरास्तेन तात धनुषा धनुर्भृतः R. 11. 40; तस्मान्मुच्ये यथा तात संविधातुं तथार्हसि 1. 72. --4 Any person for whom one [] feels pity. --Comp. --गु a. {1} agreeable to a father. {2} paternal. --(गुः) a paternal uncle. --तुल्यः a paternal uncle, or the most respectable of a man's male relations.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0534-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तात पु० तन--क्त दीर्घश्च । पितरि अमरः । “ईषदी- षदनधीतविद्यया तातमातृमुदमाविवर्द्धयन्” कुसुमाञ्जलौ हरिदासः “हा तातेति क्रन्दितमाकर्ण्य विषण्णः” रघुः । २ अनुकम्प्ये मेदि० । “नाहंगृह्णामि वस्ताता! दृष्टीर्नास्मि- रुषान्विताः” भा० आ० १७९ अ० । “स तात इति वि- प्रर्षिं वशिष्ठं प्रत्यभाषत । मातुः समक्षं कौन्तेय! अप- श्यन्त्याः परन्तप! । तातेति परिपूर्णार्थं तस्य तन्मधुरं वचः । अपश्यन्त्यश्रुपूर्णाक्षी शृण्वती तमुवाच ह । मा तात! तात! तातेति ब्रूह्येनं पितरं पितुः । रक्षसा भक्षितस्तात! तव तातो वनान्तरे । मन्यसे यन्तु तातेति नैष तातस्तवानघ! । आर्य्य एष पिता तस्य पितुस्तव यशस्विनः” भा० आ० १७८ अ० “ज्येष्ठ- स्तातो भवति वै ज्येष्ठो मुञ्चति कृच्छ्रतः” भा० आ० २३२ अ० । ३ पूज्ये त्रि० शब्दरत्ना० । “तस्मान्मुच्ये यथा तात! संविधातुम् तथार्हसि” रघुः । पूज्यं वसिष्ठं प्रति दिलीपसम्बोधनम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3266,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तातः, पुं, (तनोति विस्तारयति गोत्रादिकमिति । तन + “दुतनिभ्यां दीर्घश्च ।” उणां । ३ । ९० । इति क्तः दीर्घश्च । अनुदात्तेति नलोपः ।) पिता । इत्यमरः । २ । ६ । २८ । (यथा, रघुः । ९ । ७५ । “हा तातेति क्रन्दितमाकर्ण्यविषण्ण- स्त स्यान्विष्यन् वेतसगूढं प्रभवं सः । शल्यप्रोतं प्रेक्ष्य सकुम्भं मुनिपुत्त्रं तापादन्तःशैल्य इवासीत् क्षितिपोऽपि ॥”) अनुकम्प्यः । इति मेदिनी । ते, २१ ॥ (यथा, भागवते । १ । १४ । ३९ । “कच्चित्तेऽनामयं तात ! भ्रष्टतेजा विभासि मे । अलब्धमानोऽवज्ञातः किं वा तात ! चिरो- षितः ॥”) पूज्ये, त्रि । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, रघौ । १ । ७२ । वशिष्ठं प्रति दिलीपोक्तिः । “तस्मात् मुच्ये यथा तात ! संविधातुं तथार्हसि । इक्ष्वाकूणां दुरापेऽर्थे त्वदघीना हि सिद्धयः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-603-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तात" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें