🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:54:25 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवसर
avasara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पर्याय (3.3.155) क्रम
काण्ड (पुं॰/नपुं॰) (3.3.50) डण्डा · बाण · निन्दित · वर्ग · जल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवसर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समय । काल । उ॰—एहि अवसर चाहिअ परम सोभा रुप । बिसाल । मानस, १ ।१३१ । अवकाश फुरसत ।
३. इत्तिफाक । क्रि॰ प्र॰—आना ।—पड़ना ।—पाना ।—बीतना ।—मिलना । मुहा॰—अवसर चूकना = मौका हाथ से जाने देना । उ॰— अवसर चूकी ड़ोमिनी गावँ ताल वेताल ।—(कहा॰) । अवसर ताकना=उपयुक्त समय की प्रतीक्षा करना । मौका ढूँढ़ना । अवसर मारा जाना = मौका हाथ से निकल जाना । समय बीत जाना । उ॰—संसारी समय विचारिया क्या गिरही क्या योग । औसर मारा जाता है चेतु बिराने लोग ।—कवीर (शब्द॰) ।
४. एक काव्यालंकार जिसमें किसी घटना का ठीक अपेक्षित समय पर घटित होना वर्णन किया जाय; जैसे—प्रान जो तजैगी बिरहाग में मयंकमुखी, प्रानघाती पापी कौन फूली ये जुही जुही । जौ लौं परदेशी मन भावन विचार कीन्हों तौ लौं तूही प्रकट पुकारी है तुही तुही ।—चितामणि (शब्द॰) ।
५. भूमिका । परिचय़ (को॰) ।
६. साल । वर्ष (को॰) ।
७. वर्षा (को॰) ।
८. एकांत परामर्श [को॰] । यौ॰—अवसरग्रहण = अवकाशग्रहण । अवसरप्राप्त=अवकाशप्राप्त ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-सर See अव-√ सृ.
अव-सर m. ‘descent (of water)’, rain, L.
occasion, moment, favourable opportunity, Śak. &c.
seasonableness, appropriate place for anything (gen.), Kathās.
any one's (gen.) turn, Pañcat.
leisure, advantageous situation, L.
(= मन्त्र) consultation in private (?), L.
a year, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (105,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवसरः 1 Occasion, opportunity, time; उत्पन्नावसरमर्थित्वं M. 3; नास्यावसरं दास्यामि Ś. 2; भवद्गिरामवसरप्रदानाय वचांसि नः Śi. 2. 8; विसर्जन˚ सत्कारः Ś. 7; ˚प्राप्तं suited to the occasion M. 1; K. 158; ˚तुलिताभिः Pt. 5. 28 equal to the occasion; वेदस्यावसरोऽत्र कः Ks. 5. 62 what has the Veda to do here? --2 (Hence) A fit or proper opportunity, proper or opportune time; शशंस सेवावसरं सुरेभ्यः Ku. 7. 40; अवसरोयमात्मानं प्रकाशयितुं Ś. 1; see अनवसर also; अवसरोपसर्पणीया राजानः Ś. 6. --3 Space, room, scope; कुमुदेंगना मनसि चावसरं (अलभत) Śi. 9. 41. --4 Leisure, advantageous position. --5 Introduction. --6 A kind of संगति q. v. --7 A year. --8 Raining. --9 Descent. --10 A consultation in private.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0190-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवसर पु० अव + सृ--अच् । १ प्रस्तावे, जिज्ञासानिवृत्तयेऽवश्य वक्तव्ये २ सङ्गतिभेदे सङ्कतयश्च तच्छशब्दे वक्ष्यन्ते ४ वत्सरे, मन्त्रभेदे, ५ वर्षणे, क्रियास्थितियोग्यतासम्पादकरूपे ६ कालिकेऽवकाशे च । “शशंस सेवावसरं सुरेभ्यः” कुमा० “अन्योन्यदर्शनप्राप्तोविक्रमावमरं चिरात्” रघुः “अवसर- मधिगम्य तं हरन्त्यः” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0445,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवसरः, पुं, (अव + सृ + अच् ।) प्रस्तावः । मन्त्र- विशेषः । वर्षणं । इति मेदिनी ॥ वत्सरः । क्षणं । इति हेमचन्द्रः ॥ अवकाशः । यथा । “गो- [] बधे एका चेद्बहुभिरित्युपदेशेन दण्डवत् प्राय- श्चित्तानि भवन्तीत्यतिदेशानवसरात् । तदवस- रत्वे प्रत्येकं पूर्णप्रायश्चित्तद्वैगुण्यं स्यात्” । इति प्रायश्चित्वतत्त्वं ॥ (योग्यकालः । क्रियास्थितियोग्य- तासम्पादकरूपः कालिकोऽवकाशः । यथा, -- “कामस्तु बाणावसरं समीक्ष्य” । इति कुमारे । शिष्यजिज्ञासानिवृत्ताववश्यवक्तव्यरूपः सङ्गति- विशेषः । अनन्तरवक्तव्यत्वम् अवसरः । “उप- मानेऽवसरसङ्गतिः” । इति जगदीशः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-129-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवसर" आता है (30)
प्रस्ताव अवसरओसर समय । मौका । अवसरबखत † ^१ संज्ञा पुं॰ समय । मौका । अवसरसमै समैया, समो पु संज्ञा पुं॰ काल । अवसर । मौका । दे॰ 'समय'चांस अवसर । मौकाफुरसत अवसर । समयबरिया पु † ^१ संज्ञा स्त्री॰ समय । अवसर । काल । दे॰ 'बेरिया'समय वक्त । काल । जैसे,—समय परिवर्तन- शील है । मुहा॰—समय पर=ठीक वक्त परउत्क इच्छा रखनेवालाक्षण काला या समय का एक बहुत छोटा भाग । विशेष—क्षण की मात्रा के विषय में बहु…स्थल भूमि । भूभाग । जमीनअवकाश स्थान । जगहपर्याय समानार्थवाची शब्द । समानार्थक शब्द । जैसे, 'इंद्र' का पर्याय' पाकशासन'…प्रक्रम क्रम । सिलसिलाकाला कागज या कोयले के रंग का कृष्ण । स्याह । यौ॰—काला कलूटा ।—काला भुजंगा क…वारी हाथी के बाँधने की जंजीर या अँडुआसावकाश अवकाश । फुर्सत । छुट्टीऔसर पु संज्ञा पुं॰ दे॰ठौर पु संज्ञा पुं॰बीच † ^१ संज्ञा पुं॰महल राजा या रईस आदि के रहने का बहुत बडा और बढ़िया मकान । प्रासादखेवा वह धन जो केवट को नाव द्वारा पार उतारने के बदले में दिया जाय । नाव खेने…बानक वेष । भेस । सजधजबीचु पु् † संज्ञा पुं॰मौका वह स्थान जहाँ कोई घटना घटित हो । घटनास्थाल । वारदात की जगहवक्त समय । काल । मुहा॰—वक्त काटना = (१) किसी प्रकार समय बिताना । (२) जी बहल…गौंटा † संज्ञा पुं॰मुकाम ठहरने का स्थान । टिकान । पड़ावइत्तफाक मेल । मिलाप । एकाइहतियाज अभाव । आवरयकता
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें