🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:16:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवकाश
avakāśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवकाश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. स्थान । जगह । उ॰—बिनु विज्ञान कि समता आवै । कोउ अवकाश कि नभ बिनु पावै ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. आकाश । अंतरिक्ष । शून्य स्थान । उ॰— नभ शत कोटि अमित अवकाश ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. दूरी । अंतर । फसिला । क्रि॰ प्र॰— पड़ना ।
४. अवसर । समय । मौका । उ॰—हो जो अवकाश तुम्हें ध्यान कभी आवे मेरा, अहो प्राणप्यारे, तो कठोरता न कीजीए ।— झरना, पृ॰ ४३ ।
५. खाली वक्त । फुर्सत । छुट्टी । उ॰— मरण है अवकाश जीवन कार्य ।—साकेत, पृ॰ १९४ ।
६. जगह । जमीन । विशेष—चाणक्य ने अनवसित संधि प्रकरण में अवकाश शब्द का इसी अर्थ में प्रयोग किया है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-काश m. (ifc. f(आ). ) place, space
room, occasion, opportunity, (अवकासां √ 1. कृ or दा to make room, give way, admit, ŚBr. &c.; अवकाशं √ लभ् or आप्, to get a footing, obtain a favourable opportunity, Śak. &c.; to find scope, happen take place; अवकाशं √ रुध्, not to give way, hinder, Megh.).
aperture, Suśr. (˚शेन instr. ind. between, PBr.)
intermediate time, ŚBr.
‘a glance cast on anything’, N. of certain verses, during the recitation of which the eyes must be fixed on particular objects (which therefore are called अवकाश्य, q.v.), ŚBr.; KātyŚr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (96,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवकाशः 1 Occasion, opportunity; ताते चापद्वितीये वहति रणधुरां को भयस्यावकाशः Ve. 3. 5; उत्तरावकाशमपाहरंत्या K. 204, 265; साहाय्यदानावकाशः Dk. 96; M. 3. 13; M. 2; oft. used with लभ् in the sense of ‘to get an opportunity or scope for action’; लब्धावकाशोऽ विध्यन्मां तत्र दग्धो मनोभवः Ks. 1. 41. --2 (a) Place, space, room; अवकाशं किलोदन्वान्रामायाभ्यर्थितो ददौ R. 4. 58; अन्यमवकाशमवगाहे V. 4; Ms. 3. 207; यथावकाशं नी to take to its proper place, R. 6. 14; अस्माकमस्ति न कथंचिदिहावकाशः Pt. 4. 8; अवकाशो विविक्तोयं महानद्योः समागमे Rām.; सदोषावकाश इव ते वाक्यशेषः V. 3 your unfinished sentence shows that there is room to find fault. (b) Footing, admission, scope, access, entrance; (छाया) शुद्धे तु दर्पणतले सुलभावकाशा Ś. 7. 32; oft. used in these senses with लभ्; लब्धावकाशा मे प्रार्थना, लब्धावकाशो मे मनोरथः Ś. 1; शोकावेगदूषिते मे मनसि विवेक एव नावकाशं लभते Prab.; also with कृ or दा ‘to make room for’, ‘admit’, ‘give way to’; असौ हि दत्वा तिमिरावकाशं Mk. 3. 6; तस्माद्देयो विपुलमतिभिर्नावकाशोऽधमानां Pt. 1. 366; शयने दत्तोऽ वकाशः Amaru. 18; अदत्तावकाशो मत्सरस्य K. 45 not swayed by malice; Ms. 9. 271; Y. 2. 276; ददौ च निजचित्तेपि सोवकाशं मनोभुवः Ks. 20. 71; K. 132, 141, 207; Ratn. 2. 14; अवकाशं [] रुध् to obstruct, hinder or impede; नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशां (निद्रां) Me. 91. --3 Interval, intermediate space or time. --4 An aperture, opening. --5 A glance cast on anything. --6 N. of certain verses during the recitation of which the eyes must be fixed upon certain objects.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0176-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवकाश पु० अव + काश--घञ् । अवस्थितियोग्यतासम्पादके काले, देशे च । तत्र कालिकोऽवकाशः क्रियान्तरस्थितियो ग्यतासम्पादकः सचावसर इत्यप्युच्यते, “कृत्वावकाशे रुचि संकॢप्तम्” इति भट्टिः । द्रव्यान्तरस्थितिप्रवेशयोग्यता- सम्पादको दैशिकः स चावकाश इत्येव “अवकाशं किलो- दन्वानिति” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0416,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवकाशः, पुं, (अव + काश + घञ् ।) अवस्थान- देशः । फाँक इति यावत् । अवसरः । व्याप्ति- रहितस्थानं । इत्यन्तरशब्दटीकायां भरतः ॥ (“न सूक्ष्मतन्तोरपि तावकस्य तत्रावकाशो भवतः कथं स्यात्” । इति रत्नावलीनाटिकायाम् ।) अपि च । “एवञ्च षडशीत्यादिष्वप्यवकाशमलभमानं” । इति तिथ्यादितत्त्वं ॥ अन्यच्च । “अवकाशेषु चोक्षेषु नदीतीरेषु चैव हि । विविक्तेषु च तुष्यन्ति दत्तेन पितरः सदा” ॥ इति मानवे ३ अध्याये २०७ श्लोकः ॥ (प्रशस्त- प्रदेशः । “अवकाशो विविक्तोऽयं महानद्योः समागमे” । इति रामायणे । द्रव्यादिसञ्चयस्थानं । अवस्थानं । स्थितिः । “अवकाशं किलोदन्वान् रामायाभ्यर्थितो ददौ” । इति रघुवंशे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-122-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवकाश" आता है (24)
पोल शून्य स्थान । अवकाश । खाली जगह । जैसे, ढोल के भीतर पोलसावकाश अवकाश । फुर्सत । छुट्टीदूरी दो वस्तुओं के मध्य का स्थान । दूरत्व । अंतर । फासला । बीच । अवकाश । जै…खाव खाली जगह । अवकाशलीव छुट्टी । अवकाश । जैसे,—प्रिविलेज लीव । फरलो लीवओसार संझा पुं॰ फैलाव । विस्तार । चौड़ाई । अवकाशउसासी दम लेने की फुरसत । अवकाश । छुट्टीमोहलत फुरसत । अवकाश । छुट्टी । क्रि॰ प्र॰—देना ।—माँगना ।—मिलना ।—लेनावक्फा अवकाश । अंतर । छुट्टी । मोहलत । क्रि॰ प्र॰—देना ।—मिलनागुंजाइश स्थान । जगह । अँटने की जगह । समाने भर को स्थान । अवकाश । जैसे,—इस कोठर…समय वक्त । काल । जैसे,—समय परिवर्तन- शील है । मुहा॰—समय पर=ठीक वक्त परवीचि लहर । तरंगअन्वय परस्पर । तारतम्यछिद्र छेद । सूराखप्रांतर दो स्थानों के बीच का लंबा मार्ग जिसमें जल या वृक्षों आदि की छाया न होअवभास ज्ञान । प्रकाशव्योम आकाश । अंतरिक्ष । आसमानछूट छूटने का भाव । छुटकारा । क्रि॰ प्र॰—देना ।—पाना ।—मिलना ।—होनाठाल † ^१ संज्ञा स्त्री॰बीच † ^१ संज्ञा पुं॰वक्त समय । काल । मुहा॰—वक्त काटना = (१) किसी प्रकार समय बिताना । (२) जी बहल…फुरसत अवसर । समयरुखसत आज्ञा । परवानगी । (क्व॰)छुट्टी छुटकारा । मुक्ति । रिहाई । जैसे,—बिना लगान दिए छुट्टी नहीं है । क्रि॰ …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें