🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:12:07 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पर्याय
paryāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
क्रम का और नाम (2.7.41)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पर्याय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समानार्थवाची शब्द । समानार्थक शब्द । जैसे, 'इंद्र' का पर्याय' पाकशासन' और 'विष' का पर्याय 'हलाहल' ।
२. क्रम । सिलसिला । परंपर ।
३. वह अर्था- लंकार जिसमें एक वस्तु का क्रम से अनेक आश्रय लेना वर्णित हो या अनेक वस्तुओं का एक ही एक ही के आश्रित होने का वर्णन हो । जैसे,— (क) हालाहल तोहिं नित नए, किन सिखए ये ऐन । हिय अंबुधि हरगर लग्यो, बसत अबै खल बैन । (ख) हुती देह में लरिकई, बहुरि तरुणई जोर । बिरधाई आई अबौं भजन न नंदकिशोर ।
४. प्रकार । तरह ।
५. अवसर । मौका ।
६. बनाने का काम । निर्माण ।
७. द्रव्य का धर्म ।
८. दो व्यक्तियों का वह पारस्परिक संबंध जो दोनों के एक ही कुल में उत्पन्न होने के कारण होता है । यौ॰— पर्यायक्रम । पर्यायच्युत = क्रम से भग्न । स्थान से च्युत । पर्यायवचन = समान अर्थबोधक शब्द । पर्यायवाचक, पर्यायवाची = समानार्थक । तुल्यार्थक । पर्यायशब्द = दे॰ पर्यायवचन । पर्यायशयन । पर्यायसेवा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पर्य्-आय m. going or turning or winding round, revolving, revolution, KātyŚr.
course, lapse, expiration of time, MBh.; Hariv.; Vet.
regular recurrence, repetition, succession, turn (ibc. or ˚येण ind. in turn, successively, alternately; चतुर्थे पर्याये, at the fourth time), KātyŚr.; Lāṭy.; Mn. &c.
a regularly recurring series or formula (esp. in the Ati-rātra ceremony), Br.; ŚrS. (-त्व n.)
= -सूक्त, Sāy.
a convertible term, synonym (-ता f. -त्व n.), Pañc.; Sāh.; Pāṇ., Sch.
way, manner, method of proceeding (अनेन पर्य्-आयेण, in this manner), SaddhP.
probability, MBh.
(in rhet.) a partic. figure of speech, Kpr.; Sāh.
(with Jainas) the regular development of a thing and the end of this d˚, Sarvad.
opportunity, occasion, L.
formation, creation, L.
point of contact, L.
पर्य्-आय m. (with शब्द) a synonym, MBh.
पर्य्-आय &c. See under 2. परी.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (605,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पर्यायः 1 Going or winding round, revolution. --2 Lapse, course, expiration (of time). --3 Regular recurrence or repetition. --4 Turn, succession, due or regular order; पर्यायसवामुत्सृज्य Ku. 2. 36; Māl. 9. 32; Ms. 4. 87; Mu. 3. 27. --5 Method, arrangement. --6 Manner, way, method of proceeding. --7 A synonym, convertible term; पर्यायो निधनस्यायं निर्धनत्वं शरीरिणां Pt. 2. 99; पर्वतस्य पर्याया इमे &c. --8 An opportunity, occasion. --9 Creation, formation, preparation, manufacture --10 Comprehensiveness. --11 A strophe of a hymn. --12 Property, quality. --13 (In Rhet.) A figure of [] speech; see K. P. 10; Chandr. 5. 108, 109; S. D. 733. (Note. पर्यायेण is often used adverbially in the sense of: 1 in turn or succession, by regular gradation; --2 occasionally, now and then; पर्यायेण हि दृश्यंते स्वप्ताः कामं शुभाशुभाः Ve. 2. 13). --Comp. --अन्नं food intended for another. --उक्तं a figure of speech in Rhetoric; it is a circumlocutory or periphrastic way of speaking, when the fact to be intimated is expressed by a turn of speech or periphrasis; e. g. see Chandr. 5. 66 or S. D. 733. --च्युत a. supplanted, superseded. --वचनं --शब्दः a synonym. --शयनं alternate sleeping and watching. --सेवा service by rotation; Ku. 2. 36.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0686-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पर्याय पु० परि + इण--घञ् । १ अनुक्रमे २ प्रकारे ३ अवसरे मेदिनिः ४ निर्माणे ५ द्रव्यधर्मभेदे ६ समानार्थबोधके शब्दे च हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4267,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पर्य्यायः, पुं, (परि + इन गतौ + ‘परावनुपात्यय इनः ।’ ३ । ३ । ३८ । इति घञ् । क्रमप्राप्त- [] स्यानतिपातोऽनुपात्ययः ।) पर्य्ययणम् । क्रमः । (यथा, कुमारे । २ । ३६ । “पर्य्यायसेवामुत्सृज्य पुष्पसम्भारतत्पराः । उद्यानपालसामान्यमृतवस्तमुपासते ॥”) तत्पर्य्यायः । आनुपूर्व्वी २ आवृत् ३ परिपाटी ४ अनुक्रमः ५ । इत्यमरः । २ । ७ । ३७ ॥ आनु- पूर्व्व्यम् ६ आनुपूर्व्वम् ७ आनुपूर्व्वकम् ८ परि- पाटिः ९ । इति भरतादयः ॥ प्रकारः । अव- सरः । इति मेदिनी । ये, ८९ ॥ निर्म्माणम् । द्रव्यधर्म्मः । इति हेमचन्द्रः ॥ ६ । १३९ । क्रमे- णैकार्थवाचकाः शब्दाः पर्य्यायाः । इति विजय- रक्षितः ॥ सम्पर्कविशेषः । येन सह यत्सम्पर्कः सम्बन्धस्तेन सह तत्पर्य्यायः । यथा, -- “समानं कुलभावञ्च दानादानन्तथैव च । तयोर्व्वंशसमानं हि पर्य्यायञ्च प्रचक्षते ॥” इति कुलदीपिका ॥ (अर्थालङ्कारविशेषः । यथा, साहित्यदर्पणे १० । १०४ । “क्वचिदेकमनेकस्मिन्ननेकञ्चैकगं क्रमात् । भवति क्रियते वा चेत् तदा पर्य्याय इष्यते ॥” उदाहरणं क्रमेण यथा, -- “स्थिताः क्षणं पक्ष्मसु ताडिताधराः पयोधरोत्सेधनिपातचूर्णिताः । वलीषु तस्याः स्खलिताः प्रपेदिरे क्रमेण नाभिं प्रथमोदविन्दवः ॥ विचरन्ति विलासिन्यो यत्र श्रोणिभरालसाः । वृककाकशिवास्तत्र धावन्त्यरिपुरे तव ॥ विमृष्टरागादधरान्निवर्त्तित- स्तनाङ्गरागादरुणाच्च कन्दुकात् । कुशाङ्कुरादानपरिक्षताङ्गुलिः कृतोक्षसूत्रप्रणयी तया करः ॥ ययोरारोपितस्तारो हारस्तेऽरिबधूजनैः । निधीयन्ते तयोः स्थूलाः स्तनयोरश्रुबिन्दवः ॥ एषु च क्वचिदाधारः संहतरूपोऽसंहतरूपश्च । क्वचिदाधेयमपि । यथा, ‘स्थिताःक्षणं पक्ष्मसु’ इत्यत्र उदबिन्दवः पक्ष्मादावसं हतरूप आधारे क्रमेणाभवन् । ‘विचरन्ति’ इत्यत्राधेयभूता वृकादयः संहतरूपारिपुरे क्रमेणाभवन् । एव- मन्यत् । अत्र चैकस्यानेकत्र क्रमेणैव वृत्ते- र्विशेषालङ्काराद्भेदः । विनिमयाभावात् परि- वृत्तेः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-073-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पर्याय" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें