🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:18:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मालती
mālatī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चमेली (मालती) के नाम (2.4.72) सुमना · जाति
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मालती संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. एक प्रकार की लता का नाम जिसके फुलों में भीनी । मधुर सुंगध होती है । उ॰—(क) सोनजर्द बहु फुली सेवती । रुपमंजरी और मालती ।—जायसी (शब्द॰) । (ख) देखहु घों प्राणपति निकल अली की गति, मालती सों मिल्यो चाहै लीने साथ आलिनी ।—केशव (शब्द॰) । (ग) घाम घरीक निवारिए कलित ललित अलि पुंज । जमुना तीर तमाल तरु मिलित कुंज । बिहारी (शब्द॰) । विशेष—यह लता हिमालय और विंघ्य पर्वत के जंगलों में अधि- कता से होती है । इसकी पत्तियाँ लंबोतरी और नुकीली, ढाई तीन अंगुल चौड़ी और चार पाँच अंगुल लंबी होती हैं । यह युग्मपत्रक लता है और बड़े से बड़े वृक्ष पर भी घटाटोप फैलती है । इसमें फुलों के धोद लगते हैं । बरसात के प्रारंभ में फूलती है । फूल सफेद होता है जिसमें पंखुड़ियाँ होती है, जिनके नीचे दो अंगुल का लंबा डंठल होता है । इस फुल में भीनी मधुर सुगंध होती है । फूल झड़ने पर वृक्ष के नीचे फूलों का विछोना सा बिछ जाता है । जब वह लता फूलती है, तब भोरें और मधुमक्खियाँ प्रातःकाल उसपर चारों ओर गुंजारती फिरती हैं । यह उद्यानों में भी लगाई जाती है; पर इसके फैलने के लिये बड़े वृक्ष या मंडप आदि की आवश्यकता होती है । यह कवियों की बड़ी पुरानी परिचित पुष्पलता है । कालिदास से लेकर आज तक प्रायःसभी कवियों ने अपनी कविता में इसका वर्णन अवश्य किया है । कितने कोशकारों ने भ्रमवश इसे चमेली भी लिखा है ।
२. छह अक्षरों की एक वर्णभुति का नाम । इसके प्रत्येक चरण में दो जगण होते हैं । उ॰—जो पय जिय जोर । तजौ सब शोर । सरासन तोरि । लहौ सुख कोरि । केशव (शब्द॰) ।
३. बारह अक्षरों की एक वर्णिक वृत्ति का नाम । इसके प्रत्येक चरण में नगण, दो जगण और अंत में रगण होता है । उ॰— विपिन विराध बलिष्ठ देखिए । नृपतनया भयभीत लेखिए । तब रघुनाथ बाण कै हयो । निज निर्णावा पंथ को ठयो ।— केशव (शब्द॰) ।
४. सवैया के मत्तगयंद नामक बेद का दुसरा नाम ।
५. युवती ।
६. चाँदनी । ज्योत्स्ना ।
७. रात्रि । रात ।
८. पाठा । पाढ़ा ।
९. जायफल का पेड़ । जाती ।
मालती टोड़ी संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ मालती+टोड़ी] संपुर्ण जाति की एक रागिनी जिसमें सब शुद्ध स्वर लगते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मालती f. Jasminum Grandiflorum (plant and blossom; it bears fragrant white flowers which open towards evening), Kāv.; Var.; Suśr.
Bignonia Suaveolens, W.
Echites Caryophyllata, L.
another species of plant (= विशल्या), L.
a bud, blossom, L.
= काच-माली (?), L.
a maid, virgin, L.
moonlight or night, L.
N. of various metres, Col.
of a river, VarBṛS.
of a woman (the heroine of the drama Mālatī-mādhava q.v.)
of Kalyāṇa-malla's comm. on Megha-dūta.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (814,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मालतिः --ती f. 1 A kind of jasmine (with fragrant white flowers); तन्मन्ये क्वचिदंग भृंगतरुणेनास्वादिता मालती G. M.; जालकैर्मालतीनां Me. 98. --2 A flower of this jasmine; शिरसि बकुलमालां मालतीभिः समेतां Rs. 2. 24. --3 A bud, blossom (in general). --4 A virgin, young woman. --5 Night. --6 Moonlight. --Comp. --क्षारकः, --तीरजं borax. --पत्रिका the shell of a nutmeg. --फलं a nutmeg. --माधवं N. of a celebrated drama by Bhavabhūti. --म ला a garland of jasmine flowers.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0863-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मालती स्त्री मां लक्ष्मीं शोभां वा लतति वेष्टते लत--अच् ६ त० ङीप् । १ जातीलतायां २ युवत्यां अमरः । ३ काक- माच्यां ४ नदीभेदे ५ विशल्यायां ज्योत्स्नायां ७ निशा- याञ्च हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4751,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मालती, स्त्री, (मलते शोभां धारयतीति । मल् + “भृदृशियजीत्यादि ।” उणा० ३ । ११० । इत्यत्र “बाहुलकात् मलतेरतच् । गौरादिनिपातना- दुपधाया दीर्घत्वम् ।” इत्युज्ज्वलदक्तोक्तेः अतच् उपधाया दीर्घत्वम् ङीष् च । मां लक्ष्मीं [] लातीति मालो विष्णुः तं अततीति । अच् । इत्यमरटीकायां भरतः ॥) स्वनामख्यात- पुष्पलता । तत्पर्य्यायः । सुमना २ जातिः ३ । इत्यमरः ॥ सुमनाः ४ जाती ५ । इति भरतः ॥ (यथा, शिशुपालवधे । ११ । १७ । “ज्वलयति मदनाग्निं मालतीनां रजोभिः ।”) अस्या गुणाः । कफपित्तमुखरोगव्रणक्रिमिकुष्ठ- नाशित्वम् । इति राजबल्लभः ॥ तस्या उत्- पत्तिर्यथा, -- आद्याशक्तिरुवाच । ‘अहमेतत्त्रिधा भिन्ना तिष्ठामि त्रिविधैर्गुणैः । गौरी लक्ष्मीः स्वधा चेति रजःसत्त्वतमोगुणैः ॥ तत्र गत्वा तथा कार्य्यं विधास्यन्ते च ताः सुराः ॥ नारद उवाच । शृण्वतामिति तां वाचमन्तर्द्ध्वानभगान्महः । देवानां विस्मयोत्फुल्लनेत्राणाञ्च तदा नृप ! ॥ ततः सर्व्वेऽपि ते देवा गत्वा तद्वाक्यचोदिताः । गौरीं लक्ष्मीं स्वधाञ्चैव प्रणेमुर्भक्तितलराः ॥ तास्तथा तान् सुरान् दृष्ट्वा प्रणतान् भक्तवत्- सलाः । बीजानि प्रददुस्तेभ्यो वाक्यानि जगदुस्तथा ॥ देव्य ऊचुः । इमानि देवा बीजानि विष्णुर्यत्रावतिष्ठति । निर्व्वपस्व ततः कार्य्यं भवतां सिद्धिमेष्यति ॥ नारद उवाच । ततः प्रहृष्टाः सुरसिद्धसंघाः प्रगृह्य बीजानि विचिक्षिपुश्च । विन्दारिकाभूमितले स यत्र विष्णुः सदा तिष्ठति सौख्यवृत्तिः नारद उवाच । क्षिप्तेभ्यस्तत्र बीजेभ्यो वनस्पत्यस्त्रयोऽभवन् । धात्री च मालती चैव तुलसी च नृपोत्तम ! ॥ धात्र्युद्भवा स्मृता धात्री माभवा मालती स्मृता । गौरीभवा च तुलसी रजःसत्त्वतमोगुणाः ॥” इति पाद्मे उत्तरखण्डे १४९ । १५० अध्यायौ ॥ * ॥ युवती । काचमाली । विशल्या । ज्योत्स्ना । निशा । नदीविशेषः । इति हेमचन्द्रः । ४ । २१३ । (सुवर्च्चला मालतीत्यर्थः । तत्पर्य्यायो यथा, -- “चणको मालती क्षौमी रुद्रपत्नी सुवर्च्चला ॥” पुष्पार्थे पर्य्यायो यथा, -- “मालती सुमना जातिः ।” इत्युभे वैद्यकरत्न- मालायाम् ॥ तथाच । जातिर्जाती च सुमना मालती राजपुत्त्रिका । चेतिका हृद्यगन्धा च सा पीता स्वर्णजातिका ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-712-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मालती" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें