🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:13:20 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तुल्य
tulya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तुल्य वि॰ [सं॰]
१. समान । बराबर ।
२. सद्दश । समरूप । उसी प्रकार का ।
३. उपयुक्त । युक्त (को॰) ।
४. अभिन्न (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुल्य mf(आ)n. (in comp. accent, Pāṇ. vi, 2, 2) equal to, of the same kind or class or number or value, similar, comparable, like (with instr. or gen. [cf. ii, 3, 72] or ifc.; e.g. तेन [Mn. iv, 86] or एतस्य [KaṭhUp. i, 22] or एतत्- [24], ‘equal to him’), KātyŚr.; Lāṭy.; Pāṇ. &c.
fit for (instr.), Sūryas. xiv, 6
even, VarBṛ. iv, 21
तुल्य n. N. of a dance
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (451,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुल्य a. [तुलया संमितं यत्] 1 Of the same kind or class, well-matched, similar, like, equal, resembling (with gen., instr., or in comp.); Ms. 4. 86; Y. 2. 77; R. 2. 35, 12. 80, 18. 38. --2 Fit for. --3 Identical, same. --4 Indifferent. --Comp. --दर्शन a. regarding with the same or indifferent eyes. --पानं drinking together, compotation. --भावना (in arith.) combination of like sets of magnitude. --योगिता (in Rhet.) a figure of speech, a combination of several objects having the same attribute, the objects being either all relevant or all irrelevant; नियतानां सकृद्धर्मः सा पुनस्तुल्ययोगिता K. P. 10; cf. Chandr. 5. 41. --रूप a. like, similar, analogous. --शुद्धि f. equal subtraction. --शोधनं reducing an equation by removing the like terms on both sides.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0542-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुल्य त्रि० तुलया सम्मितं यत् । १ सदृशे अमरः । “सकामां दूषयंस्तुल्यो न बधं प्राप्नुयान्नरः” । “सकामां दूषयं स्तु- ण्षोनाङ्गुलिच्छेदमाप्नुयात् मनुः” । “कुम्भकर्णः कपीन्द्रेण तुल्यावस्थः स्वसुःकृतः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3336,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुल्यः, त्रि, (तुलया सम्मितः । “नौवयोधर्म्मेति ।” ४ । ४ । ९१ । इति यत् ।) सादृश्ययुक्तः । तत्- पर्य्यायः । समः २ सदृक्षः ३ सदृशः ४ सदृक् ५ साधारणः ६ समानः ७ । इत्यमरः । २ । १० । ३७ ॥ सधर्म्मः ८ सम्मितः ९ स्वरूपः १० । इति जटा- धरः ॥ (यथा, पञ्चतन्त्रे । १ । २७८ । “तुल्यार्थं तुल्यसामर्थ्यं मर्म्मज्ञं व्यवसायिनम् । अर्द्धराज्यहरं भृत्यं यो न हन्यात् स हन्यते ॥”) उत्तरपदस्थास्तुल्यवाचका यथा । निभः १ सङ्काशः २ नीकाशः ३ प्रतीकाशः ४ उपमा ५ । इत्यमरः । २ । १० । ३८ ॥ भूतः ६ रूपः ७ कल्पः ८ । इति भरतः ॥ प्रभः ९ । इति शब्द- रत्नावली ॥ (पुं, स्वनामख्यातो गन्धर्व्वविशेषः । यथा, महाभारते । १ । १०१ । ७ । “गन्धर्व्वराजो बलवांस्तुल्यनामाभ्ययात्तदा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-639-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तुल्य" आता है (53)
इव उपमावाचक शब्द । समान । नाई । तरह । सदृश । तुल्य । जैसेसम समान । तुल्य । बराबरसा समान । तुल्य । सदृश । बराबर । जैसे,—उनका रंग तुम्ही सा हैवत् समान । तुल्य । सद्दश । जैसे, पुत्रवत् । मित्रवत्नीकाश तुल्य । समानअनुहार सदृश । तुल्य । समान । एकरुपअविशेष भेदक धर्मरहित । जीसमें किसी दूसरी वस्तु से कोई विशेषता न हो । तुल्य । …समकक्ष वि बराबरी का । समान । तुल्य । जैसे,—दर्शन शास्त्र में वे तुम्हारे समकक…प्रतिवर्णिक समान रंगवाला । तुल्य । सदृशसरिस पु वि॰ सदृश । समान । तुल्यसरीस पु ^१ वि॰ समान । तुल्य । सरीखासानक समान । तुल्यअनरुअ पु वि॰ समान । तुल्य । सदृशमिसिल समान । तुल्य । वरावर । दे॰ 'मिस्ल'मिस्ल समान । तुल्य । बराबर । जेसे,— यह घोड़ा मिस्र तीर के जाता हैसमतूल पु वि॰ समान । सद्दश । तुल्यसरीखा सदृश । समान । तुल्यसादृस पु संज्ञा पुं॰ सम्मान । तुल्यसारखा † वि॰ सदृश । समान । तुल्यसारीख सारीखा पु वि॰ समान । तुल्य । सदृशहमतोल तुल्य । बराबर । समानहूबहू ज्यों का त्यों । ठीक वैसा ही । बिल्कुल समान या सदृश । तुल्यमानिंद समान । तुल्य । सदृश । जैसे, - वे, भी आपके ही मानिंद शरीफ हैंअनुहारि समान । सदृश । तुल्य । बराबरअनुहरिया पु † वि॰ समान । तुल्यविषु समान रूप सेसमान जो रूप, गुण, मान, मूल्य, महत्व आदि में एक से हों । जिनमें परस्पर कोई अ…अर्भक छोटा । अल्पविद्ध बीच में से छेद किया हुआ । छिद्रित । विदीर्णशालीन जो धृष्ट या उद्दंड न हो । विनीत । नम्रसंस्तुत जिसकी खूब स्तुति या प्रशंसा की गई होअभ्युपगत पास गया हुआ । सामने आया हुआ । प्राप्तअस पु वि॰प्रख्य श्रेष्ठ । वरिष्टस्वरूप सुंदर । खूबसूरतअनुसारक अनुसरणकारी । पीछे चलनेवाला । अनुयायीहम उत्तम पुरुष बहुवचन का सूचक सर्वनाम शब्द । मैं का बहुवचनसलोक नगर । शहरसधर्म सधर्मक वि॰मसल कहावत । कहनूत । लोकोक्तिजैसा जिस प्रकार का । जिस रूप रंग, आकृति या गुण का । जैसे,— (क) जैसा देवता व…निअर पु ^१ † अव्य॰ निकट । पास । समीपनीअर पु † अव्य॰नुमा दिखानेवाला । बतानेवालारुपी रुप । विशिष्ट रुपवाला । रुपधारीहमाल भार उठानेवाला । बोझ ऊपर लेनेवालाटक्कर वह आघात जो दो वस्तुओं के वेग के साथ मिलने या छू जाने से लगता हैं । दो …बराबर मान, मात्रा, संख्या, गुण, महत्व, मूल्य, आदि के विचार से समान् । किसी क…मिलना एक पदार्थ का दूसरे में पड़ना । संमिलित होना । मिश्रित होना । जैसे, दाल…सद्दश जो देखने में एक ही सा हो । एक रूप रंग का । समान । अनुरूपसंवादी संवाद करनेवाला । बातचीत करनेवालाललितोपमा एक अर्थालंकार जिसमें उपमेय और उपमान की समता जताने के लिये सम, समान, तु…समानांतर जो हमेशा एक समान अंतर पर रहे । जैसे,—समानांतर रेखा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें