🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:03:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गौणी
gauṇī
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गौणी १ वि॰ स्त्री॰ [सं॰] अप्रधान । साधारण । जो मुख्य न मानी जाय ।
गौणी २ संज्ञा स्त्री॰ अस्सी प्रकार की लक्षणाओं में से एक जिसमें केवल किसी वस्तु का गुण लेकर दूसरे में आरोपित किया जाता है । जैसे,—कल्पवृक्ष हैं अवधपति जगजाहर यशवंत । इस पद में कल्पवृक्ष के मुख्य गुण उदारता को अवधपति में आरोपित कर उसी के द्वारा उनका जगत के यशस्वी होना प्रकट किया गया है । यहाँ कल्पवृक्ष शब्द में गौणी लक्षणा है । साहित्यदर्पण के अनुसार 'सादृश्यात्तु मता गौणी' अर्थात् सादृश्य संबंध ही प्रयोजक हो तो गौणी लक्षणा होती है ।
गौणी ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ गौणिक] दे॰ गौन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गौणी, स्त्री, (गुणं सादृश्यमधिकृत्य प्रवृत्ता । गुण + अण + स्त्रियां ङीप् ।) अशीतिप्रकार- लक्षणान्तगेतलक्षणाविशेषः । यथा, -- “सादृश्येतरसम्बन्धाः शुद्धास्ताः सकला अपि । सादृश्यात्तु मता गौण्यस्तेन षोडश भेदिताः ॥” (“ताः पूर्व्वोक्ता अष्टादशभेदा लक्षणाः । सादृ- श्येतरसम्बन्धाः कार्य्यकारणभावादयः । अत्र शुद्धानां ‘श्वेतो धावति’ इत्यादीन्युदाहरणानि ज्ञेयानि । रूढावुपादानलक्षणा सारोपा गौणी यथा ‘एतानि तैलानि हेमन्ते सुखानि’ अत्र तैलशब्दस्तिलभवस्नेहरूपं मुख्यार्थमुपादायैव सार्षपादिस्नेहेषु वर्त्तते । प्रयोजने यथा, राज- कुमारेषु तत्सदृशेषु गच्छत्सु ‘एते राजकुमारा गच्छन्ति ।’ रूढावुपादानलक्षणा साध्यवसाना गौणी यथा, ‘तैलानि हेमन्ते सुखानि ।’ प्रयो- जने यथा, ‘राजकुमारा गच्छन्ति ।’ रूढौ लक्षणलक्षणा सारोपा गौणी यथा, ‘राजा गौडेन्द्रः कण्टकं शोधयति ।’ प्रयोजने यथा, ‘गौर्वाहीकः ।’ रूढौ लक्षणा साध्यवसाना गौणी यथा, ‘राजा कण्टकं शोधयति ।’ प्रयो- जने यथा, ‘गौर्जल्पति ।’ अत्र केचिदाहुः गोसहचारिणो गुणा जाड्य- मान्द्यादयो लक्ष्यन्ते । ते च गोशब्दस्य वाही- कार्थाभिधाने निमित्तीभवन्ति । यदुक्तं, गो- शब्दस्यागृहीतसङ्केतं वाहीकार्थमभिधातुम- सामर्थ्यात् गोशब्दार्थमात्रबोधनाच्च । अभि- धाया विरतत्वात् विरतायाश्च पुनरुत्थाना- भावात् । अन्ये पुनर्गोशब्देन वाहीकार्थो नाभिधीयते किन्तु स्वार्थसहचारिगुणसाजात्येन वाहीकार्थगता गुणा एव लक्ष्यन्ते । तदप्यन्ये न मन्यन्ते । तथाह्यत्र मोशब्दाद्वाहीकार्थः प्रती- यते न बा । आद्येऽपि गोशब्दादेव बा लक्षि- ताद्वा गुणात् । अविनाभावद्वारा तत्र न प्रथमः । वाहीकार्थेऽस्यासङ्केतितत्वात् । न द्वितीयः । अविनाभावलभ्यस्यार्थस्य शाब्दे- ऽन्वये प्रवेशासम्भवात् । शाब्दी ह्याकाङ्क्षा शब्दे- नैव प्रपूर्य्यते । न द्वितीयः । यदि हि गोशब्दा- द्वाहीकार्थो न प्रतीयते तदास्य वाहीकस्य सामानाधिकरण्यमसमञ्जसं स्यात् । तस्मादत्र गोशब्दा मुख्यया वृत्त्या वाहीकशब्देन सहान्वय- मलभमानीऽज्ञत्वादिसाधर्म्म्यसम्बन्धाद्बाहीकार्थं लक्षयति । वाहीकस्याज्ञत्वाद्यतिशयबोधनं प्रयो- जनम् । इयञ्च गुणयोगात् गौणी इत्युच्यते । पूर्व्वा तु उपचारामिश्रणात् शुद्धा । उपचारो हि नामात्यन्तं विसकलितयोः सादृश्यातिशय- महिम्ना भेदप्रतीतिस्थगणमात्रम् । यथा अग्निमानवकयोः शुक्लपटयोस्तु नात्यन्तं भेद- प्रतीतिः । तस्मादेवमादिषु शुद्धैव लक्षणा ॥” [] इति साहित्यदर्पणे । २ । १३ ॥) अन्यत् सर्व्वं लक्षणाशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-371-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें