🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:09:47 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कपि
kapi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कपि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बंदर ।
२. हाथी । गज ।
३. करंज । कजा ।
४. शिलारस नाम की सुगंधित ओषधि ।
५. सूर्य ।
६. एक प्रकार का धूप (को॰) ।
७. एक ऋषी का नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कपि इस्, m. (√ कम्प्, Uṇ. iv, 143), an ape, monkey, RV. x, 86, 5; AV.; Mn.; Suśr. &c.
an elephant, L.
Emblica Officinalis, L.
a species of Karañja, L.
Olibanum, L.
the sun, L.
N. of Viṣṇu or Kṛṣṇa, MBh. xiii, 7045
N. of several men
अयस्, m. pl. N. of a school
कपि (इ, ई), f. a female ape, L.
कपि mfn. brown Comm. on Uṇ.;
कपि [cf. Gk. κῆπος κεῖπος κῆβος; Old Germ. affo; Angl.Sax. apa; Eng. ape.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (250,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कपिः [कंप्-इन् नलोपः; Uṇ. 4. 143.] 1 An ape, a monkey; कपेरवासिषुर्नादात् Bk. 9. 11. --2 An elephant. --3 A species of Karañja. --4 Incense, storax or impure benzoin (शिलारस). --5 The sun. --6 N. of Viṣṇu. --पिः f. --पी A female monkey. --Comp. --आख्यः incense. --इज्यः an epithet of (1) Rāma; (2) of Sugrīva. --इंद्रः (the chief of monkeys) an epithet of (1) Hanūmat; नश्यंति ददर्श वृंदानि कपींद्रः Bk. 10. 12; (2) of Sugrīva; व्यर्थं यत्र कपींद्रसख्यमपि मे U. 3. 45; (3) of Jāmbavat. --कच्छुः f. N. of a plant. --कंदुकं the skull. --केतन, --ध्वजः N. of Arjuna; Bg. 1. 20. --चूडा, चूतः the hog-plum tree. --जः,--तैलं,--नामन् n. storax or benzoin. --प्रभुः {1} an epithet of Rāma. {2} of Sugrīva. --रथः an epithet of (1) Rāma; (2) Arjuna. --लोमन् f. a kind of perfume. --लोहं brass. --वक्त्रः N. of Nārada. --शाकः --कं a cabbage --शीर्षं the upper part (coping) of a wall. --शषिर्कं vermilion (Mar. हिंगुळ). --शीष्र्णी a kind of musical instrument.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0377-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपि पु० कपि--इन् नलोपश्च । १ वानरे अमरः । “नश्यन्ति ददर्श वृन्दानि कपीन्द्रः” भट्टिः । “कुपितकपिकपोल- क्रोडताम्रस्तमांसि” उद्भटः । “विड्वराहखरोष्ट्राणां गो- मायोः कपिकाकयोः । प्राश्य मूत्रपुरीषाणि द्विजश्चान्द्रा- यणं चरेत्” भनुः “रामायणमिव कपिकथासमाकुलम्” काद० । २ सिह्लके (शिलारस) । गन्धद्रव्यभेदे तस्य कपिजातत्वा- त्” भाव० प्र० कपिनामतोक्तेश्च तथात्वम् । ३ नारायणे च । मेदि० । “कपिलः कपिरप्ययः” विष्णुस० । कं जलं र- श्मिभिः पिबतीति कपिर्वराहो वा “कपिर्वराहः इति वचनात्” भा० । कादुदकात् भूमिं पाति उद्धरति पा- क । ४ वराहे । ५ धात्रिकायां (आमला) शब्दमा० । ६ करञ्जभेदे शब्दच० । कपिक्रीडवर्ण्णत्वात् ७ रक्तचन्दने । त- दर्ण्णे ८ पिङ्गले च पु० । तद्वर्ण्णवति त्रि० । कपेः शास्वा- मृगत्वम् मांसगुणाश्च सुश्रुते दर्शिताः । “मद्गुमूषिक- वृक्षशायिकावकुशपूतिघासवानरप्रभृतयः पर्णमृगाः” “मधुरा गुरवो वृष्याश्चक्षुष्याः शोषिणे हिताः । सृष्ट- मूत्रपुरीषाश्च कासार्शःश्वासनाशना ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1658,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपिः, पुं, (कम्पते यः सदा । कपिचलने । “कुण्डि- कम्प्योर्नलोपश्च” उणां । ४ । १४३ । इ प्रत्ययः ।) वानरः । इत्यमरः । २ । ५ । ३ ॥ (यथा, मनुः । ११ । १५४ ॥ “विड्वराहखरोष्ट्राणां गोमायोः कपिकाकयोः । प्राश्य मूत्रपुरीषाणि द्विजश्चान्द्रायणञ्चरेत्” ॥) सिह्लकः । मधुसूदनः । इति मेदिनी ॥ (यथा, महाभारते १३ । १४९ । १०९ । “सनात्सनातनतमः कपिलः कपिरव्ययः” ॥) धात्रिका । इति शब्दमाला ॥ करञ्जभेदः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (कादुदकात् पृथ्वीं पाति इति । वराहः । रक्तचन्दनम् । पिङ्गलम् । तद्वर्णवति त्रि ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-023-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कपि" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें