🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:38:38 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कपि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कपि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कपि

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कपि
कपि
kapi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कपि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बंदर ।
२. हाथी । गज ।
३. करंज । कजा ।
४. शिलारस नाम की सुगंधित ओषधि ।
५. सूर्य ।
६. एक प्रकार का धूप (को॰) ।
७. एक ऋषी का नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कपि इस्, m. (√ कम्प्, Uṇ. iv, 143), an ape, monkey, RV. x, 86, 5; AV.; Mn.; Suśr. &c.
an elephant, L.
Emblica Officinalis, L.
a species of Karañja, L.
Olibanum, L.
the sun, L.
N. of Viṣṇu or Kṛṣṇa, MBh. xiii, 7045
N. of several men
अयस्, m. pl. N. of a school
कपि (इ, ई), f. a female ape, L.
कपि mfn. brown Comm. on Uṇ.;
कपि [cf. Gk. κῆπος κεῖπος κῆβος; Old Germ. affo; Angl.Sax. apa; Eng. ape.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (250,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कपिः [कंप्-इन् नलोपः; Uṇ. 4. 143.] 1 An ape, a monkey; कपेरवासिषुर्नादात् Bk. 9. 11. --2 An elephant. --3 A species of Karañja. --4 Incense, storax or impure benzoin (शिलारस). --5 The sun. --6 N. of Viṣṇu. --पिः f. --पी A female monkey. --Comp. --आख्यः incense. --इज्यः an epithet of (1) Rāma; (2) of Sugrīva. --इंद्रः (the chief of monkeys) an epithet of (1) Hanūmat; नश्यंति ददर्श वृंदानि कपींद्रः Bk. 10. 12; (2) of Sugrīva; व्यर्थं यत्र कपींद्रसख्यमपि मे U. 3. 45; (3) of Jāmbavat. --कच्छुः f. N. of a plant. --कंदुकं the skull. --केतन, --ध्वजः N. of Arjuna; Bg. 1. 20. --चूडा, चूतः the hog-plum tree. --जः,--तैलं,--नामन् n. storax or benzoin. --प्रभुः {1} an epithet of Rāma. {2} of Sugrīva. --रथः an epithet of (1) Rāma; (2) Arjuna. --लोमन् f. a kind of perfume. --लोहं brass. --वक्त्रः N. of Nārada. --शाकः --कं a cabbage --शीर्षं the upper part (coping) of a wall. --शषिर्कं vermilion (Mar. हिंगुळ). --शीष्र्णी a kind of musical instrument.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0377-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपि पु० कपि--इन् नलोपश्च । १ वानरे अमरः । “नश्यन्ति ददर्श वृन्दानि कपीन्द्रः” भट्टिः । “कुपितकपिकपोल- क्रोडताम्रस्तमांसि” उद्भटः । “विड्वराहखरोष्ट्राणां गो- मायोः कपिकाकयोः । प्राश्य मूत्रपुरीषाणि द्विजश्चान्द्रा- यणं चरेत्” भनुः “रामायणमिव कपिकथासमाकुलम्” काद० । २ सिह्लके (शिलारस) । गन्धद्रव्यभेदे तस्य कपिजातत्वा- त्” भाव० प्र० कपिनामतोक्तेश्च तथात्वम् । ३ नारायणे च । मेदि० । “कपिलः कपिरप्ययः” विष्णुस० । कं जलं र- श्मिभिः पिबतीति कपिर्वराहो वा “कपिर्वराहः इति वचनात्” भा० । कादुदकात् भूमिं पाति उद्धरति पा- क । ४ वराहे । ५ धात्रिकायां (आमला) शब्दमा० । ६ करञ्जभेदे शब्दच० । कपिक्रीडवर्ण्णत्वात् ७ रक्तचन्दने । त- दर्ण्णे ८ पिङ्गले च पु० । तद्वर्ण्णवति त्रि० । कपेः शास्वा- मृगत्वम् मांसगुणाश्च सुश्रुते दर्शिताः । “मद्गुमूषिक- वृक्षशायिकावकुशपूतिघासवानरप्रभृतयः पर्णमृगाः” “मधुरा गुरवो वृष्याश्चक्षुष्याः शोषिणे हिताः । सृष्ट- मूत्रपुरीषाश्च कासार्शःश्वासनाशना ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1658,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपिः, पुं, (कम्पते यः सदा । कपिचलने । “कुण्डि- कम्प्योर्नलोपश्च” उणां । ४ । १४३ । इ प्रत्ययः ।) वानरः । इत्यमरः । २ । ५ । ३ ॥ (यथा, मनुः । ११ । १५४ ॥ “विड्वराहखरोष्ट्राणां गोमायोः कपिकाकयोः । प्राश्य मूत्रपुरीषाणि द्विजश्चान्द्रायणञ्चरेत्” ॥) सिह्लकः । मधुसूदनः । इति मेदिनी ॥ (यथा, महाभारते १३ । १४९ । १०९ । “सनात्सनातनतमः कपिलः कपिरव्ययः” ॥) धात्रिका । इति शब्दमाला ॥ करञ्जभेदः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (कादुदकात् पृथ्वीं पाति इति । वराहः । रक्तचन्दनम् । पिङ्गलम् । तद्वर्णवति त्रि ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-023-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कपि" आता है (10)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कपिउमा-कोश कपि: बंदर 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कपि 📚 ➤ बंदर उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कपि 📚बंदर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें