🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:42:24 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कपिंजल
kapiṃjala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कपिंजल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कपिञ्जल]
१. चातक । पपीहा ।
२. गौरा पक्षी ।
३. भरदूल । भरुही ।
४. तीतर ।
५. एक मुनि का नाम ।
कपिंजल २ वि॰ पीला । पीले रंग का । हरताली रंग का ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कपिञ्जल m. (etym. doubtful) the francolin partridge, heathcock, VS.; TS.; ŚBr.; Suśr. &c.
Cuculus Melanoleucus (= चटक), L.
N. of a Vidyādhara, Bālar.
of a man, Kād.
of a sparrow, Pañcat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (251,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कपिंजलः 1 The Cātaka bird. --2 The Tittiri bird.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0377-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपिञ्जल पुं स्त्री “कपिरिब जवते ईषत् पिङ्गलो वा कमनीयं शब्दं पिञ्जयतीति वा” निरुक्तोक्ता व्युत्पत्तिः पृषो० । १ पक्षिभेदे चातके राजवल्ल० जलयाचनाय तस्य रम्यशब्द- करणात् तथात्वम् । २ तित्तिरौ त्रिका० । तित्तिरि- रिह श्वेत एव ग्राह्यः । “वर्त्तिकालावबर्तीर कपिञ्जल- कत्रित्तिराः । कलिङ्गाः कुक्कुष्टाद्याश्च विस्किराः समुदा- हङ्गाः । विकीर्य्य भक्ष्ययन्त्येते यस्मात्तस्माद्धि विस्किराः । कपिञ्जल इति प्राज्ञैः कथितो गौरतित्तिरिः” भावप्र० उक्तेः अर्तएव “वसस्ताय कपिञ्जलानालभेत ग्रीष्माय कलविङ्गान् पर्वाभ्यस्त्रित्तिरीन्” यजु० ४, २० । कपिञ्जलतित्तिरीणां नेदेन निदेशः “कपिञ्जलः कपोत ललूकः शशस्ते निरृ- खै” यजु० २४, ३८ तस्य चारण्यत्वात् तत्तदेवतोद्दे- [] शेन उत्सर्ग एवात्रालभनम् । “कपिञ्जलादीनुत्सृजति पर्य्यग्निकृतान्” कात्या० ४०, ६, ९ उक्तेः । कपिञ्जलमास- गुणाश्च भावप्र० उक्ताः कपिञ्जलादीन् विषिकरानुक्त्वा “विषिकराः मधुरा शीताः कषायाः कष्टुपाकिनः । बल्यावृष्यास्त्रिदोषघ्ना पथ्यास्ते लघवः स्मृताः” । कपिञ्जलशब्दस्यावर्ण्णान्तत्वेन द्व्यच्त्र्यज्भिन्नत्वेन च अ- र्स्मशब्देन समासे न आद्युदात्तत्वम् । “अर्म्मे चावर्ण्णं द्व्यच्त्र्यच्” पा० सूत्रात्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1659-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपिञ्जलः, पुं, (कपिरिव जवते वेगेन गच्छति यद्वा कम् श्रुतिसुखदं शब्दम् पिञ्जयति कपिवत् पिञ्जलो वा । ईषत्पिङ्गलवर्णो हरितालवर्णो वा । पृषो- दरादित्वात् साधुः ।) चातकपक्षी । तन्मांस- गुणाः । लघुत्वम् । शीतत्वम् । कफरक्तपित्तनाशि- त्वम् । अग्निदातृत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ पक्षि- विशेषः । तत्पर्य्यायः । तेजलः २ ॥ तस्य मांसं शुक्रवृद्धिकरम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ तित्तिरि- पक्षी । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, -- “कपिञ्जल इति प्राज्ञैः कथितो गौरतित्तिरः । कपिञ्जल इति ख्यातो लोके कपिशतित्तिशः” ॥ इति भावप्रकाशः ॥ “पित्तश्लेष्मविकारेषु सरक्तेषु कपिञ्जलाः । मन्दवातेषु शस्यन्ते शैत्यमाधुर्य्यलाघवात्” ॥ इति चरकः । तथा सुश्रुतश्च । “रक्तपित्तहरः शीतो लघुश्चापि कपिञ्जलः । कफोत्थेषु च रोगेषु मन्दवाते च शस्यते” ॥ ऋषिकुमारभेदः । अयन्तुश्वेतकेतुपुत्त्रस्य पुण्डरी- कस्य बन्धुः । यथा कादम्बर्य्यां महाश्वेतोपाख्याने । “सखे ! कपिञ्जल ! किं मामन्यथा सम्भावयसि” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-023-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें