🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:37:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कपिंजल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कपिम्+जल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कपिम्

अर्थ: कम्प्-इ,नलोपः

संस्कृत: वानरः · पर्याय: प्लवङ्ग, प्लवग, शाखामृग, वलीमुख, मर्कट

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कपि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कपि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकपिःकपीकपयः
द्वितीयाकपिम्कपीकपीन्
तृतीयाकपिनाकपिभ्याम्कपिभिः
चतुर्थीकपयेकपिभ्याम्कपिभ्यः
पञ्चमीकपेःकपिभ्याम्कपिभ्यः
षष्ठीकपेःकप्योःकपीनाम्
सप्तमीकपौकप्योःकपिषु
सम्बोधनहे कपेहे कपीहे कपयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

जल

अर्थ: तीक्ष्ण होना, तेजस्वी होना, पैना होना

संस्कृत: घातने

अंग्रेज़ी: to be sharp,to be pointed

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. जल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. जल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — जल् (भ्वादिगण) · अर्थ: तीक्ष्ण होना, तेजस्वी होना, पैना होना (घातने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजलतात् / जलताद् / जलतुजलताम्जलन्तु
मध्यमजल / जलतात् / जलताद्जलतम्जलत
उत्तमजलानिजलावजलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जलति · लिट्: जजाल · लुट्: जलिता · लृट्: जलिष्यति · लोट्: जलतात् · लङ्: अजलत् · विधिलिङ्: जलेत् · आशीर्लिङ्: जल्यात् · लुङ्: अजालीत् · लृङ्: अजलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: जलन · ण्वुल्: जालकः · तृच्: जलिता · ण्यत्: जाल्यः · तव्य: जलितव्यः · अनीयर्: जलनीयः · क्त: जलितः · क्तवतु: जलितवान् · शतृ: जलन् · स्य-शतृ: जलिष्यन् · क्त्वा: जलित्वा · ल्यप्: प्रजल्य · तुमुन्: जलितुम् · णमुल्: जालम् · घञ्: जालः · क्तिन्: जल्ति · क्वसु: जेलिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कपि
कपि
kapi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कपि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बंदर ।
२. हाथी । गज ।
३. करंज । कजा ।
४. शिलारस नाम की सुगंधित ओषधि ।
५. सूर्य ।
६. एक प्रकार का धूप (को॰) ।
७. एक ऋषी का नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कपि इस्, m. (√ कम्प्, Uṇ. iv, 143), an ape, monkey, RV. x, 86, 5; AV.; Mn.; Suśr. &c.
an elephant, L.
Emblica Officinalis, L.
a species of Karañja, L.
Olibanum, L.
the sun, L.
N. of Viṣṇu or Kṛṣṇa, MBh. xiii, 7045
N. of several men
अयस्, m. pl. N. of a school
कपि (इ, ई), f. a female ape, L.
कपि mfn. brown Comm. on Uṇ.;
कपि [cf. Gk. κῆπος κεῖπος κῆβος; Old Germ. affo; Angl.Sax. apa; Eng. ape.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (250,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कपिः [कंप्-इन् नलोपः; Uṇ. 4. 143.] 1 An ape, a monkey; कपेरवासिषुर्नादात् Bk. 9. 11. --2 An elephant. --3 A species of Karañja. --4 Incense, storax or impure benzoin (शिलारस). --5 The sun. --6 N. of Viṣṇu. --पिः f. --पी A female monkey. --Comp. --आख्यः incense. --इज्यः an epithet of (1) Rāma; (2) of Sugrīva. --इंद्रः (the chief of monkeys) an epithet of (1) Hanūmat; नश्यंति ददर्श वृंदानि कपींद्रः Bk. 10. 12; (2) of Sugrīva; व्यर्थं यत्र कपींद्रसख्यमपि मे U. 3. 45; (3) of Jāmbavat. --कच्छुः f. N. of a plant. --कंदुकं the skull. --केतन, --ध्वजः N. of Arjuna; Bg. 1. 20. --चूडा, चूतः the hog-plum tree. --जः,--तैलं,--नामन् n. storax or benzoin. --प्रभुः {1} an epithet of Rāma. {2} of Sugrīva. --रथः an epithet of (1) Rāma; (2) Arjuna. --लोमन् f. a kind of perfume. --लोहं brass. --वक्त्रः N. of Nārada. --शाकः --कं a cabbage --शीर्षं the upper part (coping) of a wall. --शषिर्कं vermilion (Mar. हिंगुळ). --शीष्र्णी a kind of musical instrument.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0377-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपि पु० कपि--इन् नलोपश्च । १ वानरे अमरः । “नश्यन्ति ददर्श वृन्दानि कपीन्द्रः” भट्टिः । “कुपितकपिकपोल- क्रोडताम्रस्तमांसि” उद्भटः । “विड्वराहखरोष्ट्राणां गो- मायोः कपिकाकयोः । प्राश्य मूत्रपुरीषाणि द्विजश्चान्द्रा- यणं चरेत्” भनुः “रामायणमिव कपिकथासमाकुलम्” काद० । २ सिह्लके (शिलारस) । गन्धद्रव्यभेदे तस्य कपिजातत्वा- त्” भाव० प्र० कपिनामतोक्तेश्च तथात्वम् । ३ नारायणे च । मेदि० । “कपिलः कपिरप्ययः” विष्णुस० । कं जलं र- श्मिभिः पिबतीति कपिर्वराहो वा “कपिर्वराहः इति वचनात्” भा० । कादुदकात् भूमिं पाति उद्धरति पा- क । ४ वराहे । ५ धात्रिकायां (आमला) शब्दमा० । ६ करञ्जभेदे शब्दच० । कपिक्रीडवर्ण्णत्वात् ७ रक्तचन्दने । त- दर्ण्णे ८ पिङ्गले च पु० । तद्वर्ण्णवति त्रि० । कपेः शास्वा- मृगत्वम् मांसगुणाश्च सुश्रुते दर्शिताः । “मद्गुमूषिक- वृक्षशायिकावकुशपूतिघासवानरप्रभृतयः पर्णमृगाः” “मधुरा गुरवो वृष्याश्चक्षुष्याः शोषिणे हिताः । सृष्ट- मूत्रपुरीषाश्च कासार्शःश्वासनाशना ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1658,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपिः, पुं, (कम्पते यः सदा । कपिचलने । “कुण्डि- कम्प्योर्नलोपश्च” उणां । ४ । १४३ । इ प्रत्ययः ।) वानरः । इत्यमरः । २ । ५ । ३ ॥ (यथा, मनुः । ११ । १५४ ॥ “विड्वराहखरोष्ट्राणां गोमायोः कपिकाकयोः । प्राश्य मूत्रपुरीषाणि द्विजश्चान्द्रायणञ्चरेत्” ॥) सिह्लकः । मधुसूदनः । इति मेदिनी ॥ (यथा, महाभारते १३ । १४९ । १०९ । “सनात्सनातनतमः कपिलः कपिरव्ययः” ॥) धात्रिका । इति शब्दमाला ॥ करञ्जभेदः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (कादुदकात् पृथ्वीं पाति इति । वराहः । रक्तचन्दनम् । पिङ्गलम् । तद्वर्णवति त्रि ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-023-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कपि" आता है (10)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कपिम्कपि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
जलजल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | जल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कपिम् 📚 ➤ कम्प्-इ,नलोपः
संस्कृत: वानरः · पर्याय: प्लवङ्ग, प्लवग, शाखामृग, वलीमुख, मर्कट

जल 📚 ➤ तीक्ष्ण होना, तेजस्वी होना, पैना होना
संस्कृत: घातने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कपि 📚बंदर🟠🔵🟣🟢🟤
जल् 📚cl. 1. ˚लति (pf. जजाल, Pāṇ. viii, 4, 54, Sch.), ‘to be rich’ or ‘to co…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कपि
बन्दर के नाम (२.५.४) — प्लवंग, प्लवग, शाखामृग, वलीमुख, मर्कट, वानर, कीश, वनौका

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
कपिंजलकपिम् + जलअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें