🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:56:31 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मदार
madāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मदार १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हस्ती । हाथी ।
२. धूर्त । चालबाज ।
३. शूकर । सूअर ।
४. एक गंधद्रव्य का नाम ।
५. कामुक । कामी ।
मदार २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ मन्दार] आक । उ॰—पुत्र से भला मदार फरै ना दोप में ।—पलटू॰, पृ॰ १०४ । यौ॰—मदारगदा ।
मदार ३ संज्ञा पुं॰ [अ॰ मदार] शाह मदार के अनुयायी । दे॰ मदारी ।
मदार ४ संज्ञा पुं॰ [अ॰]
१. धूरी । कीली । आधार ।
२. ग्रह नक्षत्राति के भ्रमण का मार्ग ।
३. दायरा । घेरा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मदार m. (only L.; cf. Uṇ. iii, 134) a hog
an elephant (in rut)
a thorn-apple
a lover, libertine
a kind of perfume
N. of a prince.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (778,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मदारः [मद्-आरन्; Uṇ. 3. 134] 1 An elephant in rut. --2 A hog. --3 A thorn-apple or Dhattūra. --4 A lover, libertine. --5 A kind of perfume. --6 A cheat or rogue (?).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0837-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मदार पुंस्त्री० मद आरन् । १ वराहे उज्ज्वल० स्त्रियां ङीष् । २ धूर्त्ते ३ मत्तगजे विश्वः । ४ कामुके ५ नृपभेदे उणादिको० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4727,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मदारः, पुं, (माद्यति मत्तो भवतीति । मद् + “अङ्गिमदिमन्दिभ्य आरन् ।” उणा० । ३ । १३४ । इति आरन् ।) हस्ती । धूर्त्तः । इति विश्वः ॥ शूकरः । कामुकः । गन्धभेदः । मत्त- हस्ती । नृपभेदः । इत्युणादिकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-590-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मदार" आता है (52)
आस्फोत मदार । अर्कविक्षीर आक । मदारशुकफल आक । मदाररूपिका आक । मदारह्रस्वाग्नि आक का पौधा । मदार । अर्कमंदारु मंदार । मदारविकीरण आक । मदारपंचोपविष हड़, मदार, कनेर, जल- पीपल और कुचला—ये पाँच कृत्रिम और सामान्य विषशीतपुष्पक आक । अर्क । मदारपुच्छी पुँछवाला । दुमदारशिवपुष्पक आका का वृक्ष । मदारअकवन पु † संज्ञा पुं॰ आक का पेड । मदारअकाव † संज्ञा पुं॰ आक । मदारशुक्लफल मदार । आकसूर्यवृक्ष आक । मदार । अर्कवृक्षअवस दे॰ 'अवश्य'अवि सूर्यतूल आकाशतरणि सूर्यतापन ताप देनावालाबहुक अधिक या महँगे मूल्य पर क्रीतमंदार सज्ञा पुं॰आस्फोट ठोकर या रगड़ा से उत्पन्न शब्दविष्टर विस्तृत । लंबा चौड़ादिनमणि सूर्य । भास्कर । रविदिवाकर सूर्य । भास्कर । रविविभाकर प्रकाशवालादिवामणि सूर्यनिदाघकर सुर्यविभावसु जिसमें प्रकाश की अधिकता हो । अधिक प्रभावालारविप्रिय लाल कमलशिवमल्ली पाशुपति । मौलसिरीहिमाराति अग्नि । आगचित्रभानु अग्निसदाप्रसून रोहितक वृक्षसूर्याह्व ताँबा । ताम्रदिनेश सूर्यदिनरत्न सूर्यखर्जुघ्न चक्रमर्द । चकवड़दीप्तांशु सूर्यरक्तकुसुम कचनारशिवमल्लिका वसु या वसुक नामक पुष्पवृक्षसविता सूर्य । दिवाकरअर्यमा सूर्यदिनाधीश सूर्यअकौआ † संज्ञा पुं॰अक्क पु संज्ञा पं॰शिवाह्नय पारद । पाराशुक्लफला शमी । छीकुरअहसानमंदी कृतज्ञाताक्षाराष्टक आठ प्रकार के क्षारों का समूह । विशेष—पलास, हड़जोड़, चिचड़ा, इमली, तिल,…हिरण्यरेता कृशानु । अग्नि । आग
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें