🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:13:03 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तूल
tūla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शहतूत का और नाम (2.4.42)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तूल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आकाश ।
२. तूत का पेड़ । शहतूत ।
३. कपास, मदार, सेमर आदि के डोडे के भीतर का धूआ । रूई । उ॰ । उ॰—(क) जेहि मारु तगिरि मेरु उडा़हीं । कहहु तूल केहि लेखे माहीं ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) व्याकुल फिरत भवन वन जहँ तहँ तूल आक उधराई ।—सूर (शब्द॰) ।
४. घास या तृण का सिरा (को॰) ।
५. फूल या पौधों का गुल्म (को॰) ।
६. धतूरा (को॰) ।
तूल २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ तून = एक पेड़ जिसके फूलों से कपडे़ रँगते हैं ।]
तूल पु ३ वि॰ [सं॰ तुल्य] तुल्य । समान । उ॰—तदपि संकोच समेत कवि कहहिं सीय सम तूल ।—तुलसी (शब्द॰) ।
तूल ४ संज्ञा पुं॰ [अ॰]
१. लंबेपन का विस्तार । लंबाई । दीर्घता । यौ॰—तूल अर्ज = लंबाई और चौडा़ई । तूल तकेल = लंबा चौडा़ । विस्तृत । मुहा॰—तूल खींचना = किसी बात या कार्य का आवश्यकता से बहुत बढा़ना । जैसे,—(क) ब्याह का काम बहुत तूल खींच रहा है । (ख) उन लोगों का झगडा़ बहुत तूल खींच रहा है । तूल देना = किसी बात को आवश्यकता से बहूत बढा़ना । जैसे,—हर एक बात को तूल देने की तुम्हारी आदत है । उ॰—अफसरों ने कहा खुदा के लिये बातों को तूल न दो ।—फिसाना, भा॰ ३, पृ॰ १७६ । तूल पकड़ना = दे॰ 'तूल— खींचना' ।
२. विलंब । देर । तवालत (को॰) ।
३. ढेर (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तूल n. a tuft of grass or reeds, panicle of a flower or plant, AV. xix, 32, 3; Kāṭh.; TāṇḍyaBr.; ChUp. (ईषीका-), Kauś.; Āp.; Pāṇ. vi, 2, 121 (ifc. ind.)
a pencil, Divyāv. v. xxxvi
= तूत, L.
air, L.
तूल m. the thorn-apple, Npr.
तूल n. (m., L.) cotton, MBh.; R. &c.
तूल cf. अप-, इन्द्र-, उदक्-, प्राक्-, भस्म-, शण-, स-, हंस-
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (452,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तूलः --लं [तूल्-अच्] Cotton. --लं 1 The atmosphere, sky, air. --2 A tuft of grass. --3 The mulberry. --4 The panicle of a flower or plant. --5 The thorn-apple. --ला 1 The cotton tree. --2 The wick of a lamp. --ली 1 Cotton. --2 The wick of a lamp. --3 A weaver's fibrous stick or brush. --4 A painter's brush. --5 The Indigo plant. --Comp. --कार्मुकं, --धनुस् n. a cotton-bow, i. e. a bow used for cleaning cotton. --नाली (लिः) f., --नालिका a thick roll of cotton drawn out in spinning. --पिचुः cotton. --शर्करा a seed of the cotton plant. --सेचनं the act of spinning.
तूलः --लं [तूल्-अच्] Cotton. --लं 1 The atmosphere, sky, air. --2 A tuft of grass. --3 The mulberry. --4 The panicle of a flower or plant. --5 The thorn-apple. --ला 1 The cotton tree. --2 The wick of a lamp. --ली 1 Cotton. --2 The wick of a lamp. --3 A weaver's fibrous stick or brush. --4 A painter's brush. --5 The Indigo plant. --Comp. --कार्मुकं, --धनुस् n. a cotton-bow, i. e. a bow used for cleaning cotton. --नाली (लिः) f., --नालिका a thick roll of cotton drawn out in spinning. --पिचुः cotton. --शर्करा a seed of the cotton plant. --सेचनं the act of spinning.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0543-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तूल पूरणे चुरा० आ० सक० सेट् । तूलयते अतूतुलत ।
तूल इयत्तापरिच्छेदे निष्काशने भ्वा० पर० सक० सेट् । तूलति अत्लीत् । तुतूल ।
तूल न० तूलयति पूरयति तूल्यते वा तूल--अच् । १ सर्वव्या- पके आकाशे मेदि० २ अश्वत्थाकारे तूदे वृक्षे भावप्र० तूदशब्दे दृश्यम् । कार्पासादिवीजजाते (तूला) । ख्याते पदार्थे । “सर्वं दहति गङ्गाम्भस्तूलराशिमिवानलः” प्रा० त० । अव्ययीभावेऽस्य “कूलतीरतूलेत्यादिना” पा० आद्यु- दात्तता उपतूलम् । तूलशब्दे परे ईषिकाशब्दस्य षष्ठी [] तत्पुरुषे ह्रस्वः । ईषिकतूलं मुञ्जेषीकातूलम् । “कञ्चर्क तूलगर्भञ्च तूलिकाम् सूपवीतिकां मञ्जिष्ठारूपवासांसि तथा तूलवतीं पटीम् । ऊर्णामयानि वासांसि यतिभ्यो- ऽपि प्रदापयेत्” काशी० ४ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3341,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तूल, क ङ पूरणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- आत्मं-सकं-सेट् ।) दीर्घी । क ङ, तूलयते । इति दुर्गादासः ॥
तूल, क निष्कर्षे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- परं-सकं-सेट् ।) दीर्घी । निष्कर्ष इह इयत्ता- परिच्छेदः । क, तूलयति काञ्चनं बणिक् । इति दुर्गादासः ॥ (क्वचित् तूल कि निष्कर्षे इति पाठोऽपि दृश्यते । कि, तूलति तूलयति ॥)
तूलं, क्ली, (तूलयते पूरयति सर्व्वं व्यापकत्वात् । तूल पूरणे + कः ।) आकाशम् । इति मेदिनी । ले, २५ ॥ अश्वत्थाकारवृक्षविशेषः । पलाश- पिपल इति तूत इति च भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । तूदः २ ब्रह्मकाष्ठम् ३ ब्राह्मणेष्टः ४ पूषकः ५ ब्रह्मदारु ६ सुपुष्पम् ७ सुरूपम् ८ नीलवृन्त- कम् ९ क्रमुकः १० विप्रकाष्ठम् ११ मदसारः १२ । इति राजनिर्घण्टः ॥ पूगः १३ । तत्पक्वफल- गुणाः । गुरुत्वम् । स्वादुत्वम् । हिमत्वम् । पित्तानिलनाशित्वञ्च । तदामफलगुणाः । गुरु- त्वम् । सारकत्वम् । अम्लत्वम् । उष्णत्वम् । रक्तपित्तकारित्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥ मधु- [] राम्लत्वम् । दाहप्रशमनत्वम् । वृष्यत्वम् । कषा- यत्वम् । कफनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
तूलं, क्ली पुं, (तूल्यते इयत्तया परिच्छिद्यते इति । तूल + कर्म्मणि घञ् । यद्बा, तूलयते स्वल्पोऽपि बहुस्थानं पूरयतीति । तूल + “इगुपधेति ।” कः ।) कार्पासादितूलः । (इति मेदिनी । ले, २६ ॥) तत्पर्य्यायः । पिचुः २ । इत्यमरः । २ । ९ । १०६ ॥ पिचुलः ३ पिचुतूलः ४ तूलपिचुः ५ । इत्यमर- टीका ॥ पिचुतूलम् ६ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, देवीभागवते । ५ । १० । ३६ । “विपरीतं यदा दैवं तृणं वज्रसमं भवेत् । विधिश्चेत् सुमुखः कामं कुलिशं तूलवत्तदा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-641-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तूल" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें