🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:18:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तूलिका
tūlikā
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(सोने की परख/चित्र की) सलाई/कूँची (2.10.33) एषिका
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तूलिका f. a panicle (used as probing-rod), L.
= ˚लि, Jñātādh. (in Prākṛt), Kum. i, 32; Dharmaśarm.; Vcar.
cf. अक्षर-
a wick, L.
= ˚ल-पटी, Pāṇ. iii, 3, 116, Kāś.; Kathās.
(सु-), RāmatUp. i, 86
an ingot mould, L., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (452,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तूलिका 1 A painter's brush; a [] pencil; उन्मीलितं तूलिकयवे चित्रं Ku. 1. 32. --2 A wick of cotton either for a lamp or for applying unguents. --3 A mattress filled with cotton, a down or cotton-bed. --4 A boring instrument, probing-rod. --5 An ingot mould.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0544-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तूलिका स्त्री तूली स्वार्थे क । १ नील्यां २ वर्त्तौ च शब्दर० । तूलीशब्दार्थे ३ लेख्यकूर्चिकायां ४ वीरणादिशलाकायाम् । ५ आवर्त्तितसुवर्णादेर्द्रवाधारपात्रभेदे (मुचि) । तूल अस्त्यस्य ठन् कापि अत इत्त्वम् । ६ (तोषक्) शय्याभेदे तूलशब्दे उदा० । “उन्मीलितं तूलिकयेव चित्रम्” कुमा० । “तूलिका कथिता लेख्यकूर्चिका तूलशय्ययोः” विश्वः । तूल- पूरितशय्या च तूलशय्येत्यर्थः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3341,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तूलिका, स्त्री, (तूलिरेव । स्वार्थे कन् ।) चित्र- करोपकरणम् । तूली इति भाषा । (यथा, कुमार । १ । ३२ ॥ “उन्मीलितं तूलिकयेव चित्र सूर्य्यांशुभिर्भिन्नमिवारविन्दम् ॥”) तत्पर्य्यायः । ईषिका २ । इत्यमरः । २ । १० । ३३ ॥ तुलिः ३ तूली ४ ईषीका ५ इषीका ६ । वीर- णादिशलाका । इत्यन्ये । आवात्ततमनावर्त्तितं सुवर्णं ज्ञातुं यन्निक्षिप्यते तत्रेत्यन्य । आवर्त्तित- सुवण द्रवाकारं यत्र निक्षिप्यत तत्रेति केचित् । इति भरतः ॥ (तूलमस्त्यस्या इति । तूल + ठन् ।) शय्योपकरणम् । इति मेदिनी । के, [] १०२ ॥ तोषक् इति भाषा । (यथा, कथासरित्- सागरे । २६ । ७८ । “प्रविश्य चान्तः सद्रन्तपर्य्यङ्के न्यस्ततूलिके पटावगुण्ठिततनुं शयानां काञ्चिदैक्षत ॥” तथा च काशीखण्डे । ४ । ९७ । “कञ्चुकं तूलगर्भञ्च तूलिकां सूपवीतिकाम् ॥”) वर्त्तिः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-642-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "तूलिका" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें