🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:59:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तापन
tāpana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उन्मादन, तापन, शोषण, स्तम्भन और सम्मोहन (1.1.30) उन्मादन · शोषण · स्तम्भन · सम्मोहन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तापन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ताप देनावाला ।
२. सूर्य ।
३. कामदेव के पाँच बाणों में से एक ।
४. सूर्यकांत मणि ।
५. अर्क वृक्ष । मदार ।
६. ढोल नाम का बाजा ।
७. एक नरक का नाम ।
८. तंत्र में एक प्रकार का प्रयोग जिससे शत्रु को पीड़ा होती है ।
९. सुवर्ण । सोना (को॰) ।
१०. कष्ट देनेवाला (को॰) ।
११. ग्रीष्म ऋतु (को॰) ।
१२. जलानेवाला (को॰) ।
१३. भर्त्सना करनेवाल (को॰) ।
१४. अवसाद । कष्ट । विषाद (को॰) ।
तापन २ वि॰
१. कष्टद । कष्टकारक ।
२. गरमी देनेवाला । तापकारक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तापन mf(ई)n. ifc. illuminating, BhP. ii, 9, 8
burning, causing pain, distressing, MBh.; Hariv. 9427; R. (cf. इन्द्र-, चन्द्र-)
तापन m. the sun, MBh. v, 1739
the hot season, Npr.
the sun-stone, L.
one of Kāma's arrows, L.
तापन n. burning, Suśr. i, 41, 3
pain, torment, MBh. xiii, 1098
(in dram.) helplessness, perplexity, Sāh. v, 91
N. of a hell, Yājñ. iii, 224
gold, Npr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (442,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तापन a. [तप्-णिच् भावे ल्युट्] 1 Heating, inflaming. --2 Distressing. --नः 1 The sun. --2 The hot season. --3 The sun-stone. --4 N. of one of the arrows of Cupid. --नं 1 Burning. --2 Distressing. --3 Chastising. --4 A division of hell. --5 Gold.
ताप, तापन, &c. See under तप्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0531-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तापन न० तप--णिच्--भावे ल्युट् । (तापान) १ तापकरणे हेमच० । तापि--कर्त्तरि ल्यु । २ सूर्य्ये ३ कामवाणभेदे पु० जटाध० । ४ सूर्य्यकान्तमणौ राजनि० । ५ अर्कनामनामके अर्कवृक्षे च । ६ तापके त्रि० । “ततोऽम्बराच्चिन्तितमात्र- मागतं महाप्रभं चक्रममित्रतापनम्” भा० आ० १९ अ० । “ततस्तु राजानममित्रतापनं समीक्ष्यते तस्य नृपस्य मन्त्रिणः” ४४ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3269,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तापनः, पुं, (तापयतीति । तप + णिच् + कर्त्तरि ल्युः ।) सूर्य्यः । इति हेमचन्द्रः । २ । ९ ॥ (यथा, महाभारते । ५ । ४६ । २ । “शुक्राद्ब्रह्म प्रभवति ब्रह्म शुक्रेण वर्द्धते । तच्छ्रक्रं ज्योतिषां मध्ये तप्तं तपति तापनम् । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥”) कामबाणुः । इति जटाघरः ॥ (यदुक्तं, -- “सम्मोहनोन्मादनौ च शोषणस्तापनस्तथा । स्तम्भनश्चेति कामस्य पञ्च बाणाः प्रकीर्त्तिताः ॥”) सूर्य्यकान्तमणिः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (क्ली, नरकविशेषः । यथा, याज्ञवल्क्ये । ३ । २२४ । “असिपत्रवनञ्चैव तापनञ्चैकविंशकम् ॥” भावे ल्युट् । तापकरणम् । यथा, सुश्रुते । १ । ४१ । “तद्दहनपचनदारणतापनप्रकाशनप्रभावर्णकर- मिति ॥”) तापयितरि, त्रि ॥ (यथा, महा- भारते । १ । १९ । २१ । “ततोऽम्बराच्चिन्तितमात्रमागतं महाप्रभं चक्रममित्रतापनम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-603-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तापन" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें