🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:46:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कामदेव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कामदेव

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कामदेव

अर्थ: प्रेम का देवता

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कामदेव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कामदेव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकामदेवःकामदेवौकामदेवाः
द्वितीयाकामदेवम्कामदेवौकामदेवान्
तृतीयाकामदेवेनकामदेवाभ्याम्कामदेवैः
चतुर्थीकामदेवायकामदेवाभ्याम्कामदेवेभ्यः
पञ्चमीकामदेवात् / कामदेवाद्कामदेवाभ्याम्कामदेवेभ्यः
षष्ठीकामदेवस्यकामदेवयोःकामदेवानाम्
सप्तमीकामदेवेकामदेवयोःकामदेवेषु
सम्बोधनहे कामदेवहे कामदेवौहे कामदेवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कामदेव
कामदेव
kāmadeva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कामदेव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. स्त्री पुरुष के संयोग की प्रेरणा करने वाला एक पौराणीक देवता जिसकी स्त्री रति, साथी बसंत, वाहन कोकिल, अस्त्र फूलों का धनुष बाण है । उसकी ध्वजा पर मीन और मकर का चिन्ह है । विशेष—कहते हैं जब सती का परलोकवास हो गया, तब शिवजी ने यह विचार कर कि अब विवाह न करेंगे, समाधि लगाई । इसी बीच तारकासुर ने घोर तप कर यह वर माँगा कि मेरी मृत्यु शिव के पुत्र से हो औऱ देवताओं को सताना प्रारंभ किया । इस दु:ख से दुखीत हो देवताओं ने कामदेव से शिव की समाधि भंग करने के लिये कहा । उसने शिवजी की समाधि भंग करने के लिये उनपर अपने वाण चलाए । इसपर शिवजी नो कोप कर उसे भस्म कर डाला । इसपर उसकी स्त्री रति रोने औऱ विलाप करने लगी । शिवजी ने प्रसन्न होकर कहा कि कामदेव अब से बिना शरीर के रहेगा औऱ द्वारका में कृष्ण के घर प्रद्यूम्न के रुप में उसका जन्म होगा । प्रद्यूंम्न कामदेव के अवतार कहे गए हैं । पर्या.—काम । मदन । मन्मथ । मार । प्रद्यूम्न । मीनकेतन । कंदर्प । दर्पक । अनंग । पंचशर । स्मर । शंबररि । मनसिज । कुसुमेष । अनन्यज । पुष्पधन्वा ।रतिपति । मकरध्वज । आत्मभू । ब्रहमसु । ऋश्वकेतु ।
२. वीर्य ।
२. संभोग की इच्छा ।
४. शिव ।
५. विष्णू (को॰ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काम—देव m. the god of love (see काम above; according to some, son of Sahiṣṇu and Yaśo-dharā, VP.)
N. of Viṣṇu (as the god who creates, preserves, or destroys at will), Viṣṇ. xcviii, 10 (cf. BhP. v, 18, 15)
of Śiva, L.
of a poet
of a king of Jayantī-purī
N. of the author of the Prāyaścitta-paddhati
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (272,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कामदेव पु० कामएव देवः । कन्दर्पे तस्य ध्वेयरूपम् हेमा० दा० विष्णुधर्मो० उक्तं यथा । “कासदेवस्तु कर्त्तव्यः शङ्ख- पद्मविभूषणः । चापवाणकरश्चैव मदाकुञ्चितलोचनः । रतिः प्रीतिस्तथा शक्तिर्भार्य्या श्चैतास्तथोज्वला । चतस्रस्तस्य कर्त्तव्याः पत्न्योरूपमनोहराः । चत्वारश्च करास्तस्य कार्य्या भार्य्यास्तनोपगाः । केतुश्च मकरः कार्य्यः पञ्चवाणमुखो- महानिति” । काम्यते मोक्षकाङ्क्षिभिः काम्यस्तथाभूतः सन् दीव्यति द्योतते । २ परमेश्वरे । “कामदेवः कामपालः कामी कान्तः कृतागमः” विष्णुस० । चक्रदत्तोक्ते ३ घृतभेदे तत्पाकादिप्रकारो यथा तत्रैव “शणस्य कोविदारस्य वृषस्य ककुभस्य च । कल्काढ्यत्वक् [] पुष्पफलप्रस्थे पलचतुष्टथम् । अश्वगन्धा पलमिता तदर्द्धं गीक्षुरस्य च । शतावरी विदारी च शालपर्णी बला तथा । अश्वत्थस्य च शुङ्गानि पद्मवीजं पुनर्नवा । काश्मरी- फलमेतत् तु माषवीजं तथैव च । पृथग्दशपलान् भागांश्चतुर्द्रोणेऽम्भसः पचेत् । चतुर्भागावशेषन्तु कषाय मवतारयेत् । मृद्वीकां पद्मकं कुष्ठं पिप्पलीं रक्तचन्दनम् । बालक नागपुष्पञ्च आत्मगुप्ताफलं तथा । नीलोत्पलं शारिवे द्वे जीवनीयं विशेषतः । पृथक्कर्षसमञ्चैव शर्क रायाः पलद्वयम् । रसस्य पोण्ड्रकेक्षूणामाढकं तत्र दापयेत् । चतुर्गुणेन पयसा घृतप्रस्थं विपाचयेत् । रक्तपित्तं क्षतक्षीणं कामलां वातशोणितम् । हृल्लासकं तथा शोथं वर्णभेदं स्वरक्षयम् । अरोचकं मूत्रकृच्छ्रं पार्श्वशूलञ्च नाशयेत् । एतद्राज्ञां प्रयोक्तव्यं बह्वन्तः- पुरचारिणाम् । स्त्रीणाञ्चैवानपत्यानां दुर्बलानाञ्च देहि- नाम् । क्लीवानामल्पशुक्राणां जीर्णानामल्परेतसाम् । श्रेष्ठं बलकरं हृद्य दृष्यं पेयं रसायनम् । ओजस्तेज स्करञ्चैव आयुःप्राणविवर्द्धनम् । संवर्द्धयति शुक्रञ्च पुरुषं दुर्बलेन्द्रियम् । सर्व्वरोगविनिर्मुक्तस्तोयसिक्तो यथा द्रुमः । कामदेव इति ख्यातः सर्व्वरोगेषु शस्यते” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1893-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कामदेव" आता है (60)
रम कामदेवमदन कामदेवमार कामदेवसमर पु ^१ संज्ञा पुं॰ काम के देवता । कामदेवकंजन कामदेवस्मर कामदेव । मदनमनसिज कामदेवमन्मथ कामदेवकंदर्प कामदेव । यौ॰—कंदर्पकूप = भग । योनि । कन्दर्पज्वर = काम का ज्वर । कंदर्…मनसिशय कामदेवमुर्मुर कामदेववैसारिण मछली । यौ॰—वैसारिणकेतन= मीनकेतन । कामदेवप्रद्युम्न कामदेव । कंदर्पइराज कामदेवरिधम कामदेवपंचशर कामदेव के पाँच वाणमधुसख कामदेवमनोभव कामदेववरीषु कामदेवश्रीज कामदेव । मदनअंगहीन अनंग । कामदेवअनन्यज कामदेवमकरांक कामदेवमापत्य कामदेवरतिपति कामदेवरतिरमण कामदेवकलाकेलि कामदेवपुष्पशर कामदेवमकरकेतन कामदेवमकरध्वज कामदेव । कंदपंपुष्पचाप कामदेव । पुष्पधन्वापुष्पेषु कामदेवरागचूर्ण कामदेवकमन कामुक । कामीकाम इच्छा । मनोरथ । यौ.—कामद । कामप्रदखरु अश्व । घोड़ा । दाँतअनंग बिना शरीर का । देहरहितइष्म इच्छुकईष्म वसंत ऋतुकंतु प्रसन्नमादन लोगरमति नायकसंबर निग्रह । निरोध । प्रतिबंध । रोकदर्पक दर्प करनेवाला व्यक्तिनमुचि एक ऋषि का नामशर्वर अंधकार । अँधेराअभिरूप शिवकिंकिर हाथी का मस्तकअव्यक्त जो स्पष्ट न हो । अप्रत्यक्ष । अगोचरकार्ष्णि कृष्ण के पुत्र, प्रद्युम्नकिंकिरात अशोक का पेड़मदयित्नु मादक । उल्लासकअशरीर शरीररहित । आकारविहीनआत्मज पुत्र । लड़कामन्मन दंपति की गोपनीय एवं मंदस्वर में की जानेवाली बातचीतरामिल रमणशरीरज रोग । बीमारीबहुरूप अनेक रूप धारण करनेवालाहृच्छय हृदय में शयन या निवास करनेवालाआत्मयोनि ब्रह्मा

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कामदेवकामदेव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कामदेव 📚 ➤ प्रेम का देवता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कामदेव 📚पुरुष के संयोग की प्रेरणा करने वाला एक पौराणीक देवता जिसकी स्त्री रति,…🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कामदेव
काम (३.३.१४६) — इच्छा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • कामदेव = काम + देव तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬