🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:17:37 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बहुरूप
bahurūpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
राल का और नाम (2.6.129)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बहुरूप १ वि॰ [सं॰] अनेक रूप धारण करनेवाला ।
बहुरूप २ संज्ञा पुं॰
१. विष्णु ।
२. शिव ।
३. कामदेव ।
४. सरट । गिरगिट ।
५. ब्रह्मा ।
६. बाल । प्रियव्रत के पौत्र और मेषातिथि के पुत्र का नाम (भाग॰) ।
७. एक वर्ष का नाम ।
८. एक बुद्ध का नाम ।
९. तांडव नृत्य का एक भेद जिसमें अनेक प्रकार के रूप धारण करके नाचते हैं ।
१०. बाल । केश (को॰) ।
११. सूर्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बहु—रूप mf(आ)n. multiform, variegated, checkered
manifold, VS. &c. &c.
बहु—रूप m. N. of Śiva, MBh.
of Rudra, ib.; Pur.
of a son of Medhātithi, BhP.
(only L.) a chameleon
hair
the resin of Shorea Robusta
the sun
N. of Brahmā
of Viṣṇu
of the god of love
of a Buddha
बहु—रूप n. N. of a Varṣa, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (725,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब(व)हुरूप पु० ६ ब० । १ सर्जरसे (धुना) अमरः । २ शिवे, ३ विष्णौ ४ सरटे ५ कामे मेदि० ६ केशे ७ ब्रह्मणि शब्दर० । ८ बुद्धभेद त्रिका० ९ नानारूपवति त्रि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4567,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बहुरूपः, पुं, (बहूनि रूपाणि यस्य ।) सर्जरसः । इत्यमरः । २ । ६ । १२८ ॥ शिवः । विष्णुः । कामदेवः । सरटः । इति मेदिनी । के, २७ ॥ ब्रह्मा । केशः । इति शब्दरत्नावली ॥ (रुद्रः । यथा, भागवते । ६ । ६ । १८ । “अजैकपादहिव्रघ्नो बहुरूपो महानिति ॥” प्रियव्रतपुत्त्रस्य मेधातिथेः पुत्त्रभेदो वर्षभेदश्च । यथा, भागवते । ५ । २० । २५ । “तस्यापि प्रैय- व्रत एवाधिपतिर्नाम्ना मेधातिथिः सोऽपि विभज्य सप्त वर्षाणि पुत्त्रनामानि तेषु स्वात्म- जान् पुरोजव-मनोजव-पवमान-धूम्रानीक- चित्ररेफ बहुरूप-विश्वाधारसंज्ञन् ।” इति ॥) बुद्धविशेषः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ नानारूप- युक्ते, त्रि ॥ (यथा, मनुः । १ । ४९ । “तमसा बहुरूपेण वेष्टिताः कर्म्महेतुना ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-411-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें