🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:08:36 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बहुरूप

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बहुरूप

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बहुरूप

अर्थ: अनेक रूपी, बहुरूपी, विश्वरूपी

संस्कृत: रालः · पर्याय: यक्षधूप, सर्जरस, राल, सर्वरस

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बहुरूप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. बहुरूप (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बहुरूप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबहुरूपःबहुरूपौबहुरूपाः
द्वितीयाबहुरूपम्बहुरूपौबहुरूपान्
तृतीयाबहुरूपेणबहुरूपाभ्याम्बहुरूपैः
चतुर्थीबहुरूपायबहुरूपाभ्याम्बहुरूपेभ्यः
पञ्चमीबहुरूपात् / बहुरूपाद्बहुरूपाभ्याम्बहुरूपेभ्यः
षष्ठीबहुरूपस्यबहुरूपयोःबहुरूपाणाम्
सप्तमीबहुरूपेबहुरूपयोःबहुरूपेषु
सम्बोधनहे बहुरूपहे बहुरूपौहे बहुरूपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बहुरूप
बहुरूप
bahurūpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
राल का और नाम (2.6.129)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बहुरूप १ वि॰ [सं॰] अनेक रूप धारण करनेवाला ।
बहुरूप २ संज्ञा पुं॰
१. विष्णु ।
२. शिव ।
३. कामदेव ।
४. सरट । गिरगिट ।
५. ब्रह्मा ।
६. बाल । प्रियव्रत के पौत्र और मेषातिथि के पुत्र का नाम (भाग॰) ।
७. एक वर्ष का नाम ।
८. एक बुद्ध का नाम ।
९. तांडव नृत्य का एक भेद जिसमें अनेक प्रकार के रूप धारण करके नाचते हैं ।
१०. बाल । केश (को॰) ।
११. सूर्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बहु—रूप mf(आ)n. multiform, variegated, checkered
manifold, VS. &c. &c.
बहु—रूप m. N. of Śiva, MBh.
of Rudra, ib.; Pur.
of a son of Medhātithi, BhP.
(only L.) a chameleon
hair
the resin of Shorea Robusta
the sun
N. of Brahmā
of Viṣṇu
of the god of love
of a Buddha
बहु—रूप n. N. of a Varṣa, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (725,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब(व)हुरूप पु० ६ ब० । १ सर्जरसे (धुना) अमरः । २ शिवे, ३ विष्णौ ४ सरटे ५ कामे मेदि० ६ केशे ७ ब्रह्मणि शब्दर० । ८ बुद्धभेद त्रिका० ९ नानारूपवति त्रि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4567,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बहुरूपः, पुं, (बहूनि रूपाणि यस्य ।) सर्जरसः । इत्यमरः । २ । ६ । १२८ ॥ शिवः । विष्णुः । कामदेवः । सरटः । इति मेदिनी । के, २७ ॥ ब्रह्मा । केशः । इति शब्दरत्नावली ॥ (रुद्रः । यथा, भागवते । ६ । ६ । १८ । “अजैकपादहिव्रघ्नो बहुरूपो महानिति ॥” प्रियव्रतपुत्त्रस्य मेधातिथेः पुत्त्रभेदो वर्षभेदश्च । यथा, भागवते । ५ । २० । २५ । “तस्यापि प्रैय- व्रत एवाधिपतिर्नाम्ना मेधातिथिः सोऽपि विभज्य सप्त वर्षाणि पुत्त्रनामानि तेषु स्वात्म- जान् पुरोजव-मनोजव-पवमान-धूम्रानीक- चित्ररेफ बहुरूप-विश्वाधारसंज्ञन् ।” इति ॥) बुद्धविशेषः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ नानारूप- युक्ते, त्रि ॥ (यथा, मनुः । १ । ४९ । “तमसा बहुरूपेण वेष्टिताः कर्म्महेतुना ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-411-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बहुरूपबहुरूप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: बहुरूप (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बहुरूप 📚 ➤ अनेक रूपी, बहुरूपी, विश्वरूपी
संस्कृत: रालः · पर्याय: यक्षधूप, सर्जरस, राल, सर्वरस

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बहुरूप 📚अनेक रूप धारण करनेवाला🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बहुरूप

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • बहुरूप = बहु + रूप कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें