🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:29:17 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अव्यक्त
avyakta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अव्यक्त वि॰ [सं॰]
१. जो स्पष्ट न हो । अप्रत्यक्ष । अगोचर । उ॰—(क) अटल शक्ति अविनाश अधिक बल एक अनादि अनूप । आदि अव्यक्त अंबिकापूरण अखिल लोक तव रूप ।— सूर (शब्द॰) । (ख) सिर्फ एक अव्यक्त शब्द सा 'चुप, चुप, चुप' ।— अपरा ,पृ॰ १३ ।
२. अज्ञात । अनिर्वचनीय । उ॰— प्रथम शब्द है शून्याकार । परा अव्यक्त सो कहै विचार ।— कबीर (शब्द॰) ।
अव्यक्त २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विष्णु ।
२. कामदेव ।
३. शिव ।
४. प्रधान । प्रकृति (सांख्य) । उ॰—अव्यक्त मुलमनादि तरुत्वच चारि निगमागम भने । —मानस, ७ । १३ ।
५. वेदांत शास्त्रानुसार अज्ञान । सूक्ष्म शरीर और सुषुप्ति अवस्था ।
६. ब्रह्म । ईश्वर ।
७. बीजगणित के अनुसार वह राशि जिसका मान अनिश्चित हो । अवनगत राशि ।
८. मायोपाधिक ब्रह्म (शंकर) ।
९. जीव । क्रि॰ प्र॰—होना (१) प्रकृति दशा को प्राप्त होना । कारण से लय होना । (२) अप्रकट होना । लुप्त होना । निर्वचनीय से अनिवर्चनीय अवस्था को प्राप्त होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-व्यक्त mfn. undeveloped, not manifest, unapparent, indistinct, invisible, imperceptible, Up.; Pāṇ.; Mn. &c.
(in alg.) unknown as quantity or number
speaking indistinctly
अ-व्यक्त m. (= परमात्मन्) the universal Spirit, Mn. ix, 50
N. of Viṣṇu, L.
of Śiva, L.
of Kāma, L.
a fool, L.
N. of an Upaniṣad
(also) a young monk who has not finished his studies, Śīl.
अ-व्यक्त n. (in Sāṅkhya phil.) ‘the unevolved (Evolver of all things)’, the primary germ of nature, primordial element or productive principle whence all the phenomena of the material world are developed, KaṭhUp.; Sāṅkhyak. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (111,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव्यक्त a. 1 Indistinct, not manifest or apparent, inarticulate; ˚वर्ण indistinct accents Ś. 7. 17; फलमव्यक्तमब्रवीत्. --2 Invisible, imperceptible. --3 Undetermined; अव्यक्तोयमचिंत्योयं Bg. 2. 25; 8. 20. --4 Undeveloped, uncreated. --5 (In alg.) Unknown (as a quantity or number). --क्तः 1 N. of Viṣṇu. --2 N. of Śiva. --3 Cupid. --4 Primary matter which has not yet entered into real existence. --5 A fool. --क्तं (In Vedānta phil.) 1 The Supreme Being or universal Spirit, Brahma. --2 Spiritual ignorance. --3 The subtle body. --4 The state of sleep (सुषुप्त्यवस्था). --5 (In Sān. phil.) The primary germ of nature (सर्वकारण), the primordial element or productive principle from which all the phenomena of the material world are developed; बुद्धेरिवाव्यक्तमुदाहरंति R. 13. 60; महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः Kaṭh., Sāṅ. K. 2, 10, 14, 16, 58. --6 The soul. --7 Nature. --क्तं ind. Imperceptibly, indistinctly, inarticulately. --Comp. --अनुकरणं imitating inarticulate or unmeaning sounds; P. V. 4. 57; VI. 1. 98. --आदि a. whose beginning is inscrutable. [] --क्रिया {1} an algebraic calculation. {2} any act of an indistinct character. --पद a. inarticulate. --मूर्ति a. having an incomprehensible form. --मूलप्रभवः the tree of mundane existence (in Sān. phil.). --राग a. darkred, ruddy. --(गः) the colour of the dawn; अव्यक्तरागस्त्वरुणः Ak. --राशिः an unknown number or quantity (in algebra). --लक्षणः --व्यक्तः an epithet of Śiva (whose qualities are not perceptible). --लिंग a. whose signs are invisible (as a disease). --(गः) an ascetic (संन्यासी). --(गं) the great principle (महत्) (in Sān. phil.). --वर्त्मन्, --मार्ग a. whose ways are mysterious or inscrutable. --वाच् a. speaking indistinctly. --साम्यं an equation of unknown quantities.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0198-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अव्यक्तः, पुं, (वि + अन्ज + क्त । ततो नञ्समासः ।) विष्णुः । शिवः । कन्दर्पः । इति मेदिनी । मूर्ख इति हेमचन्द्रः । अस्फुटे त्रि ॥)
अव्यक्तं, क्ली, प्रकृतिः । आत्मा । इति हेमचन्द्रः । महदादि । परमात्मा । इति मेदिनी ॥ (“योऽसावतीन्द्रियग्राह्यः सूक्ष्मोऽव्यक्तः सनातनः । सर्व्वभूतमयोऽचिन्त्यः स एव स्वयमुद्बभौ” ॥ इति मानवे ॥ गणितादौ अज्ञातराश्यादिः । अदृश्यः । साङ्ख्यमते सर्व्वकारणं रूपादिहीनतया चक्षुराद्यगोचरं प्रधानं महदादि । “महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः” । इति कठोपनिषद् ॥ वेदान्तमते सूक्ष्मशरीरं स्वापावस्थायां शब्द- प्रवृत्तिनिमित्तैर्जातिगुणक्रियासम्बन्धैर्वर्ज्जितं नि- र्व्विकारं निराकारं ब्रह्म । परमात्मा, मायोपा- धिकं ब्रह्म, सूक्ष्ममतीन्द्रियं लिङ्गग्राह्यं परब्रह्म । यदुक्तम्, -- “अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम्” । रूपादिविहीनत्वेन चक्षुराद्यगोचरो योगाभ्या- सावसेयो भावः । “ब्राह्मं सरः कारणमाप्तवाचो बुद्धेरिवाव्यक्तमुदाहरन्ति” । इति रघुवंशे ॥ प्रकृतिः । तथा हि, -- “यत् सर्व्वस्य जगतो वीजभूतमव्याकृतमनामरूपमतत्वं सर्व्वकार्य्यकार- णशक्तिसमाहाररूपं अव्यक्ताव्याकृताकाशादिना- मवाच्यं परमात्मन्योतप्रोतभावेन समाश्रितं वट- कणिकायामिव वटवृक्षशक्तिः । सत्त्वादिरूपेण निरूप्यमाणे व्यक्तिरस्य नास्तीत्यव्यक्तम्” । यदुक्तम् । “हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेक- माश्रितं लिङ्गम् । सावयवं परतन्त्रं व्यक्तं विप- रीतमव्यक्तम्” ॥ ० ॥ सर्व्वभूतानां कारणमकारणं सत्त्वरजस्तमोलक्षणमष्टरूपमखिलस्य जगतः स- म्भवहेतुरव्यक्तं नाम । तदेकं बहूनां क्षेत्रज्ञाना- मधिष्ठानं समुद्र इवोदकानां भावानां” ॥ इति सुश्रुतः ॥ “अनादिः पुरुषो नित्यो विपरीतस्तु हेतुजः । सदकारणवन्नित्यं दृष्टं हेतुमदन्यथा ॥ तदेव भावादग्राह्यं नित्यत्वान्न कुतश्चन । भावाज्ज्ञेयं तदव्यक्तमचिन्त्यं व्यक्तमन्यथा” ॥ इति ॥ [] “अव्यक्तमात्मा क्षेत्रज्ञः शाश्वतो विभुरव्ययः” । इति च ॥ “अतोऽन्यत् पुनरव्यक्तं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियं” ॥ इति च ॥ “अव्यक्तमस्य क्षेत्रस्य ज्ञेत्रज्ञमृषयो विदुः” ॥ इति च चरकः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-135-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अव्यक्त" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें