🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:51:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नमुचि
namuci
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नमुचि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक ऋषि का नाम ।
२. एक दानव का नाम जो विप्रचित्ति नामक दानव का पुत्र था । विशेष—यह पहले इंद्र का सखा था । इंद्र ने इससे प्रतिज्ञा की थी कि मैं न तो तुम्हें दिन में मारुँगा और न रात में, न सूखे अस्त्र से मारुँगा न गीले अस्त्र से, पर पीछे इसने उनका बल हरण कर लिया था । इंद्र ने सरस्वती और अश्विनी- कुमारों से समुद्र के झाग के समान एक बज्रास्त्र लेकर उससे इसे मारा था । यौ॰—नमुचिद्विष्, नमुचिहन् = इंद्र ।
३. पुराणानुसार एक दैत्य का नाम जो शुंभ और निशुंभ का छोटा भाई था ।
४. कामदेव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
न—मुच & ˚चि, see नमुच, ˚चि.
नमुचि m. (according to Pāṇ. vi, 3, 75 = न + म्˚, ‘not loosing’, scil. the heavenly waters i.e. ‘preventing rain’) N. of a demon slain by Indra and the Aśvins, RV.; VS.; Br.; MBh. &c.
of the god of love, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (523,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नमुचिः [न मुंचति] 1 N. of a demon slain by Indra; वनमुचे नमुचेररये शिरः R. 9. 22. [When Indra conquered the Asuras, there was only one called Namuci who strongly resisted and at last captured him. He offered to let Indra go provided he promised ‘not to kill by day or by night, with wet or dry’. Indra promised to do so and was released, but he cut off Namuci's head at twilight and with foam of water (which is neither wet nor dry). According to another version Namuci was a friend of Indra, and once drank up his strength and made him quite imbecile. The Aśvins (and Sarasvatī also, as the story goes) then supplied Indra with a Vajra with which he cut off the demon's head]. --2 N. of the god of love. --Comp. --सूदनः, --द्विष् --हन् m. epithets of Indra.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0608-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नमुचि पु० न मुञ्चति मुच--इन् नभ्राडित्या पा० नञः प्रकृति भावः । १ कन्दर्पे दनोः पुत्रे २ असुरभेदे मेदि० । चत्वा- रिंशद्दनोः पुत्रा इत्युपक्रमे “शंवरी नमुचिश्चैव पुलीमा चेति विश्रुतः” भा० आ० ६० अ० । “कश्यपस्य दनुर्नाम भा- र्य्यासीद्द्विजसत्तम! । तस्यान्तु द्वौ सुतावास्तां सहस्रा- क्षाद् बलाधिकौ । ज्येष्ठः शुम्भः इति ख्यातो निशुम्भ- श्चापरीऽसुरः । तृतीयो नमुचिर्नाम महाबलससन्वितः” वामनपु० ५२ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3968,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नमुचिः, पुं, (न मुञ्चतीति । मुच + इन् । स च कित् ।) कन्दर्पः । दैत्यभेदः । इति मेदिनी । चे, १४ ॥ यथा, -- “कश्यपस्य दनुर्नाम भार्य्यासीद्द्विजसत्तम ! । तस्यान्तु द्वौ सुतावास्तां सहस्राक्षाद्बलाधिकौ ॥ ज्येष्ठः शुम्भ इति ख्यातो निशुम्भश्चापरोऽसुरः । तृतीयो नमुचिर्नाम महाबलसमन्वितः ॥” इति वामने ५२ अध्यायः ॥ (इन्द्र एनं निहतवान् । यथा, महाभारते । ९ । ४३ । ३३ -- ३६ । [] “नमुचिर्वासवाद्भीतः सूर्य्यरश्मिं समाविशत् । तेनेन्द्रः सख्यमकरोत् समयञ्चेदमब्रवीत् ॥ न चार्द्रेण न शुष्केण न रात्रौ नापि चाहनि । वधिष्याम्यसुरश्रेष्ठ ! सखे ! सत्येन ते शपे ॥ एवं स समयं कृत्वा दृष्ट्वा नीहारमीश्वरः । चिच्छेदास्य शिंरो राजन्नपां फेनेन वासवः ॥ तच्छिरो नमुचेश्छिन्नं पृष्ठतः शक्रमन्वयात् । भो मित्रहन ! पापेति ब्रुवाणं शक्रमन्तिकात् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-828-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नमुचि" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें